Czynności życiowe organizmów
W tej lekcji1/10
Płomień świecy rośnie, porusza się, zużywa tlen i wydziela dwutlenek węgla. Kryształ w jaskini rośnie latami i przybiera własny kształt. Żadne z nich nie żyje. Skąd o tym wiemy? Bo życie poznaje się nie po jednej cesze, tylko po całym komplecie naraz.
Siedem czynności życiowych
Czynności życiowe to zestaw rzeczy, które robi każdy organizm — od bakterii po człowieka. Organizm musi wykonywać wszystkie, nie kilka wybranych.
Ruch to nie tylko bieganie
Roślina nie ucieknie przed nożycami, ale rusza się naprawdę: słonecznik obraca koszyk za słońcem, korzeń rośnie w stronę wody, a liście mimozy składają się po dotknięciu.
Ruch bywa więc powolny albo częściowy — liczy się to, że organizm sam go wykonuje. Kamień toczący się ze zbocza nie porusza się sam; popycha go grawitacja.
Sprawdzamy trzy rzeczy tym samym zestawem
- 1
Płomień świecy. Rośnie? Owszem. Zużywa tlen i wydziela dwutlenek węgla? Tak. Ale nie rozmnaża się i nie ma potomstwa — od jednej świecy zapalamy drugą, a to my ją zapalamy. Nie reaguje też na bodźce w żaden zorganizowany sposób.
- 2
Kryształ soli w jaskini. Rośnie, i to przez lata. Ma własny, powtarzalny kształt. Ale nie odżywia się, nie oddycha, nie wydala i nie ma potomstwa — po prostu przybywa mu materiału z parującej wody.
- 3
Nasiono fasoli w szufladzie. Nie rusza się, nie rośnie, wygląda jak kamyk. A jednak żyje: gdy trafi na wodę i ciepło, zaczyna wykonywać wszystkie czynności życiowe naraz. Życie bywa uśpione, ale nie znika.
- 4
Wniosek. Żywy jest ten, kto wykonuje cały komplet czynności — sam z siebie, a nie dlatego, że ktoś go popchnął albo zapalił.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Która cecha rozstrzyga, że płomień świecy nie jest organizmem żywym?
Reagowanie na bodźce — to widać w domu
Bodziec to zmiana w otoczeniu, na którą organizm odpowiada.
Wzrost to nie to samo co rozwój
Wzrost — organizm staje się większy: przybywa mu komórek i masy.
Kijanka wypuszcza tylne nogi i traci ogon. Która czynność życiowa jest tu widoczna najwyraźniej?
Pułapka! „Skoro rośnie, to żyje”
Źle: kryształ rośnie, więc jest żywy. Ogień rośnie, więc też.
Ściąga do zapamiętania
Po czym poznajemy, że coś żyje?
SIEDEM CZYNNOŚCI ŻYCIOWYCH, które organizm wykonuje WSZYSTKIE naraz: 1) ODŻYWIANIE — pobieranie substancji potrzebnych do życia; 2) ODDYCHANIE — uwalnianie energii z pokarmu; 3) WYDALANIE — pozbywanie się zbędnych produktów przemiany materii; 4) RUCH — zmiana położenia ciała lub jego części, także powolna (słonecznik za słońcem, korzeń w stronę wody); 5) WZROST I ROZWÓJ — powiększanie się oraz zmiana budowy i zdolności (kijanka wypuszcza nogi, traci ogon, zamienia skrzela na płuca); 6) ROZMNAŻANIE — wydawanie na świat potomstwa; 7) REAGOWANIE NA BODŹCE — odpowiedź na zmianę w otoczeniu (roślina wygina się do światła, źrenica zwęża się w jasności). BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: pojedyncza cecha niczego nie dowodzi — kryształ i płomień rosną, płomień zużywa tlen, a mimo to nie żyją, bo nie mają potomstwa ani zorganizowanej reakcji na bodźce. UWAGA: życie bywa uśpione — suche nasiono nie rusza się i nie rośnie, ale ożywa po zetknięciu z wodą.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać w domu, że roślina „się rusza”?
Najprościej doniczką i cierpliwością. Ustawcie roślinę liśćmi odwróconą od okna i zaznaczcie kierunek naklejką na doniczce. Po tygodniu liście będą wyraźnie skręcone w stronę światła. Drugi wariant, szybszy: fasola kiełkująca w słoiku na mokrej wacie — korzeń zawsze idzie w dół, nawet jeśli obrócicie słoik do góry nogami, a pęd zawsze w górę. To jest ruch, tylko rozłożony na dni zamiast sekund.
- Dziecko pyta, czy wirus żyje. Co odpowiedzieć?
Że to bardzo dobre pytanie, na które biolodzy odpowiadają „i tak, i nie”. Wirus ma informację genetyczną i potrafi się namnażać, ale wyłącznie wewnątrz cudzej komórki — sam nie odżywia się, nie oddycha i nie rośnie. Dlatego mówi się o nim „na granicy życia” i nie zalicza się go do żadnego z królestw organizmów. W klasie 5 wraca to jako osobny temat, więc pytanie nie jest przedwczesne, tylko dokładnie na czasie.
- Skąd wiadomo, że nasiono w szufladzie żyje, skoro nic nie robi?
Bo czynności życiowe zostały w nim spowolnione niemal do zera, ale nie zatrzymane — nasiono nadal bardzo powoli oddycha. Najlepszym dowodem jest test domowy: dwa nasiona fasoli, jedno położone na mokrej wacie, drugie zostawione w suchej szufladzie. Po trzech dniach pierwsze kiełkuje, drugie wygląda jak wcześniej. Nic z zewnątrz nie „włączyło” tego życia — wystarczyła woda, która pozwoliła mu ruszyć.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Które zestawienie wymienia wyłącznie czynności życiowe?
Doniczkowa roślina po tygodniu wygina łodygę w stronę okna. Która czynność życiowa jest tu widoczna?
Czym różni się wzrost od rozwoju?
Dlaczego sopel lodu nie jest organizmem żywym, choć rośnie?
Suche nasiono fasoli leży w szufladzie i przez rok nic z nim się nie dzieje. Jak to ocenić?