Zdrowie, choroby i profilaktyka
W tej lekcji1/9
Sto lat temu ludzie umierali głównie na choroby zakaźne. Dziś w Polsce najczęstszą przyczyną zgonów są choroby układu krążenia i nowotwory — a więc te, na które w dużej mierze wpływają codzienne wybory. Zmienił się nie tylko świat, ale i to, co jest do zrobienia.
Czym jest zdrowie
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje zdrowie jako stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby.
Dwie wielkie grupy chorób
Choroby dzielimy na dwie wielkie grupy: zakaźne, które wywołuje drobnoustrój, i cywilizacyjne (niezakaźne), na które składają się styl życia, geny i środowisko.
To rozróżnienie porządkuje profilaktykę: na jedne choroby działa mydło i szczepionka, na drugie — ruch, dieta i badania kontrolne.
Trzy poziomy profilaktyki
Poziom profilaktyki rozpoznajemy po tym, w którym momencie wkracza — przed chorobą, w czasie, gdy jeszcze nie daje objawów, albo po jej rozpoznaniu.
Najtańszy i najskuteczniejszy jest poziom pierwotny. Najczęściej zaniedbywany — wtórny, bo trudno badać się na coś, czego się nie czuje.
Do której grupy zaliczymy cukrzycę typu 2?
Co realnie zmniejsza ryzyko — cztery pozycje
- 1
Ruch. Zalecenia dla dzieci i młodzieży mówią o co najmniej 60 minutach umiarkowanej aktywności dziennie. Obniża ciśnienie, poprawia gospodarkę cukrową i nastrój.
- 2
Odżywianie. Warzywa i owoce, produkty pełnoziarniste, mniej cukru i soli, woda zamiast napojów słodzonych. Nie chodzi o dietę cud, tylko o to, co jest na talerzu przez większość dni.
- 3
Sen. Nastolatek potrzebuje 8–10 godzin. Niedobór snu pogarsza koncentrację, odporność i gospodarkę hormonalną.
- 4
Brak dymu. Palenie i bierne palenie zwiększają ryzyko nowotworów, chorób serca i układu oddechowego — to jeden z najlepiej udokumentowanych związków w medycynie.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Uczeń czuje się dobrze, a mimo to lekarz mierzy mu ciśnienie na wizycie kontrolnej. Który to poziom profilaktyki?
Pułapka! „Skoro nic mnie nie boli, jestem zdrowy”
Źle: brak objawów oznacza brak choroby, więc badania są dla osób, które źle się czują.
Ściąga do zapamiętania
Zdrowie, choroby i profilaktyka
ZDROWIE wg WHO to stan pełnego dobrostanu FIZYCZNEGO, PSYCHICZNEGO i SPOŁECZNEGO, a nie tylko brak choroby. DWIE GRUPY CHORÓB: ZAKAŹNE — wywołane przez drobnoustroje (wirusy, bakterie, grzyby, pasożyty), mogą przenosić się między ludźmi; obrona to szczepienia, higiena, izolacja. CYWILIZACYJNE (niezakaźne) — nadciśnienie, cukrzyca typu 2, otyłość, nowotwory, depresja; zależą od stylu życia, genów i środowiska, NIE przenoszą się; obrona to codzienne wybory i wczesne wykrycie. TRZY POZIOMY PROFILAKTYKI: PIERWOTNA (zanim choroba wystąpi: szczepienia, ruch, dieta, brak papierosów, ochrona przed słońcem), WTÓRNA (wczesne wykrycie u osób BEZ objawów: badania przesiewowe, pomiar ciśnienia, przeglądy stomatologiczne), TRZECIORZĘDOWA (ograniczanie skutków choroby: leczenie, rehabilitacja). CO REALNIE DZIAŁA: co najmniej 60 minut ruchu dziennie, warzywa i produkty pełnoziarniste, 8–10 godzin snu dla nastolatka, brak dymu tytoniowego. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: brak objawów nie znaczy brak choroby — nadciśnienie i cukrzyca typu 2 przez lata nie bolą.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak rozmawiać o zdrowiu, żeby nie zamienić tego w straszenie?
Najlepiej w kategoriach możliwości, a nie zagrożeń: „ruch poprawia sen i koncentrację” działa lepiej niż „bez ruchu będziesz chory”. Warto też pokazywać rzeczy mierzalne i krótkoterminowe, bo perspektywa czterdziestu lat nie przemawia do nastolatka — na przykład że po nieprzespanej nocy wynik na sprawdzianie jest realnie gorszy. Największą siłę mają zresztą nie rozmowy, tylko domowe nawyki: wspólne posiłki, ruch całą rodziną, stała pora snu.
- Dziecko szuka objawów w internecie i wpada w niepokój. Co z tym zrobić?
Warto wyjaśnić dwie rzeczy. Po pierwsze, ten sam objaw pasuje do kilkudziesięciu chorób i to lekarz łączy go z badaniem oraz wywiadem — samo wyszukanie hasła daje listę, a nie rozpoznanie. Po drugie, warto wskazać dwa–trzy wiarygodne źródła (strony instytucji publicznych, towarzystw naukowych) zamiast zakazywać szukania w ogóle. Jeśli niepokój o zdrowie wraca często i utrudnia codzienność, to sygnał do rozmowy z psychologiem, a nie kolejnego wyszukiwania.
- Jakie badania profilaktyczne dotyczą nastolatka?
Zakres ustala lekarz, ale w praktyce chodzi o bilanse zdrowia przewidziane dla danego wieku, przeglądy stomatologiczne, kontrolę wzroku i postawy oraz szczepienia zgodne z kalendarzem. Warto, żeby dziecko wiedziało, po co się je robi, i stopniowo przejmowało odpowiedzialność: pamiętało o wizycie, umiało powiedzieć lekarzowi, co je niepokoi, i znało swoje przebyte choroby. To umiejętność, która przyda się przez całe dorosłe życie.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Jak WHO definiuje zdrowie?
Która choroba należy do cywilizacyjnych?
Czym jest profilaktyka pierwotna?
Ile aktywności fizycznej zaleca się dzieciom i młodzieży?
Dlaczego wykonuje się badania przesiewowe u osób, które nic nie czują?