Czy dziecko musi znać całą tabelę rozpuszczalności na pamięć?

Nie. Na sprawdzianie tabela zwykle jest dostępna, a i tak większość zadań rozstrzygają dwie reguły bez wyjątków: wszystkie azotany(V) oraz wszystkie sole sodu, potasu i amonu rozpuszczają się w wodzie. Do tego trzy krótkie wyjątki: chlorek srebra, siarczan(VI) baru i węglany. Wart zapamiętania jest mechanizm, nie tabela — kto umie skrzyżować jony, ten odczyta tabelę w kilka sekund.

Da się to zobaczyć w domu bez odczynników?

Tak, najprościej wodą wapienną: zmieszana z wodą z kranu mętnieje od strąconego CaCO_3 — to dokładnie ta reakcja z lekcji. Biały nalot w czajniku jest z tego samego węglanu wapnia, ale powstaje inaczej: z rozkładu wodorowęglanu wapnia przy gotowaniu, a nie ze zmieszania dwóch soli. Odczynników typu azotan srebra nie kupujemy do domu; ten eksperyment zostaje dla pracowni szkolnej.

Dziecko myli zapis jonowy pełny ze skróconym. Jak to rozdzielić?

Pomaga nazwanie ról: w pełnym zapisie stoją wszyscy obecni, w skróconym tylko aktorzy — jony, które naprawdę coś robią, czyli budują osad. Ćwiczenie na pięć minut: dziecko rozpisuje pełny zapis, obok wypisuje jony widzów i wykreśla je jednym pociągnięciem. Warto pilnować jednej rzeczy: osadu nigdy nie rozpisujemy na jony, bo on już nie jest w roztworze.

Reakcje strąceniowe. Tabela rozpuszczalności

około 15 minut

W tej lekcji1/11

Dwie probówki, w obu ciecz przezroczysta jak woda z kranu. Zlewasz je razem — i w ułamku sekundy robi się mleczno, a na dno opada biały proszek. Nikt nic nie dosypał. Dziś dowiesz się, skąd bierze się osad i jak przewidzieć go BEZ mieszania czegokolwiek.

Klarowna plus klarowna, a wychodzi mleko

Biały proszek na dnie to osad — substancja, która w wodzie się nie rozpuszcza, więc nie ma jak zostać w roztworze i wypada z niego.

Obserwacja: klarowny roztwór natychmiast mętnieje, a na dno opada biały, serowaty osad

Strącanie chlorku srebra

Reakcję, w której taki osad powstaje, nazywamy strąceniową. W równaniu zaznaczamy go strzałką w dół:

$\mathrm{AgNO}_3 + \mathrm{NaCl} \rightarrow \mathrm{AgCl}\downarrow + \mathrm{NaNO}_3$

Reguły rozpuszczalności — pięć wierszy zamiast całej tabeli

Tabeli rozpuszczalności nie trzeba znać w całości. Wystarczy pięć zdań:

sole	rozpuszczalność w wodzie
azotany(V)	wszystkie rozpuszczalne
sole sodu, potasu i amonu	wszystkie rozpuszczalne
chlorki	rozpuszczalne oprócz srebra i ołowiu
siarczany(VI)	rozpuszczalne oprócz baru i ołowiu, wapnia słabo
węglany i fosforany(V)	nierozpuszczalne, poza sodem, potasem i amonem

Czy poleci osad? Cztery ruchy

1
Wypisz jony, które pływają w obu roztworach. Rozpuszczona sól to nie cząsteczki, tylko osobne jony.
$\mathrm{Ag}^+,\ \mathrm{NO_3}^-\ \text{ oraz }\ \mathrm{Na}^+,\ \mathrm{Cl}^-$
2
Skrzyżuj pary: kation z pierwszej probówki z anionem z drugiej i odwrotnie. Wychodzą dwa możliwe produkty.
$\mathrm{AgCl}\ \text{ oraz }\ \mathrm{NaNO}_3$
3
Sprawdź obie pary w regułach. Azotan sodu — rozpuszczalny podwójnie (sód i azotan). Chlorek srebra — właśnie ten wyjątek wśród chlorków.
$\mathrm{AgCl} \rightarrow \text{nierozpuszczalny}$
4
Zapisz równanie i postaw strzałkę w dół przy tym, co opadło na dno.
$\mathrm{AgNO}_3 + \mathrm{NaCl} \rightarrow \mathrm{AgCl}\downarrow + \mathrm{NaNO}_3$
Wskazówka
Cały trik to krok drugi: patrzysz na pary KRZYŻOWE, a nie na to, co wlałeś do probówek.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

W której probówce po zmieszaniu roztworów pojawi się osad?

Zapis jonowy skrócony — sama istota reakcji

Po zlaniu roztworów większość jonów nie robi zupełnie nic: kręcą się w wodzie tak samo przed reakcją, jak i po niej. To jony widzowie.

Kto gra, a kto tylko patrzy

Zapis jonowy skrócony wykreśla widzów i zostawia wyłącznie te jony, które tworzą osad:

$\mathrm{Ag}^+ + \mathrm{Cl}^- \rightarrow \mathrm{AgCl}\downarrow$

To jedno krótkie równanie opisuje strącanie chlorku srebra z każdej pary roztworów, w której są te dwa jony.

Od równania cząsteczkowego do skróconego

1
Rozpisz na jony wszystko, co jest rozpuszczalne. Osadu nie rozpisujemy — on właśnie przestał być w roztworze.
$\mathrm{Ag}^+ + \mathrm{NO_3}^- + \mathrm{Na}^+ + \mathrm{Cl}^- \rightarrow \mathrm{AgCl}\downarrow + \mathrm{Na}^+ + \mathrm{NO_3}^-$
2
Znajdź jony stojące bez zmian po obu stronach strzałki. Tu są to sód i azotan — widzowie.
$\mathrm{Na}^+,\ \mathrm{NO_3}^-$
3
Skreśl widzów. Zostaje sam przepis na osad — i to jest zapis jonowy skrócony.
$\mathrm{Ag}^+ + \mathrm{Cl}^- \rightarrow \mathrm{AgCl}\downarrow$
Wskazówka
Widzowie po reakcji nadal pływają w wodzie. Gdybyś ją odparował, znalazłbyś $\mathrm{NaNO}_3$ — nikt go nie zużył.

Wszystkie kroki za Tobą!

Pułapka! „Obie sole były rozpuszczalne, więc osadu nie będzie”

Źle: $\mathrm{BaCl}_2$ rozpuszczalny, $\mathrm{Na_2SO_4}$ rozpuszczalny — wniosek: nic nie wypadnie.

Dobrze: rozpuszczalność substratów to warunek, żeby jony w ogóle się spotkały. Liczy się para krzyżowa: $\mathrm{Ba}^{2+}$ z $\mathrm{SO_4}^{2-}$ daje $\mathrm{BaSO}_4$ , czyli osad.

Każda reakcja strąceniowa zaczyna się od dwóch rozpuszczalnych soli.

Twoja kolej

Który zapis jest jonowym skróconym dla strącania siarczanu(VI) baru?

Gdzie osad pracuje na co dzień

Wykrywanie chlorków. Kropla $\mathrm{AgNO}_3$ do badanej wody: biały, serowaty osad $\mathrm{AgCl}$ oznacza jony $\mathrm{Cl}^-$ . Tak pracuje analiza chemiczna.

Obserwacja: osad z jonami metali zostaje na sączku, a do zlewki spływa klarowna woda

Po co strącać: osad da się odsączyć, jony w roztworze nie

Kamień w czajniku. To też osad $\mathrm{CaCO}_3$ , choć powstaje inaczej — z rozkładu rozpuszczonego wodorowęglanu wapnia podczas gotowania.

Oczyszczanie ścieków. Jony metali ciężkich strąca się celowo, żeby dały się odsączyć.

Ściąga do zapamiętania

Kiedy po zmieszaniu dwóch roztworów soli wypadnie osad?

Skrzyżuj jony i sprawdź OBIE nowe pary w regułach: azotany(V) oraz sole sodu, potasu i amonu — zawsze rozpuszczalne; chlorki oprócz srebra i ołowiu; siarczany(VI) oprócz baru i ołowiu (wapń słabo); węglany i fosforany(V) nierozpuszczalne poza Na, K i NH₄. Jeśli któraś para jest nierozpuszczalna — leci osad, w równaniu ze strzałką w dół. Zapis jonowy skrócony zostawia same jony osadu: Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl↓.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Czy dziecko musi znać całą tabelę rozpuszczalności na pamięć?: Nie. Na sprawdzianie tabela zwykle jest dostępna, a i tak większość zadań rozstrzygają dwie reguły bez wyjątków: wszystkie azotany(V) oraz wszystkie sole sodu, potasu i amonu rozpuszczają się w wodzie. Do tego trzy krótkie wyjątki: chlorek srebra, siarczan(VI) baru i węglany. Wart zapamiętania jest mechanizm, nie tabela — kto umie skrzyżować jony, ten odczyta tabelę w kilka sekund.
Da się to zobaczyć w domu bez odczynników?: Tak, najprościej wodą wapienną: zmieszana z wodą z kranu mętnieje od strąconego $\mathrm{CaCO}_3$ — to dokładnie ta reakcja z lekcji. Biały nalot w czajniku jest z tego samego węglanu wapnia, ale powstaje inaczej: z rozkładu wodorowęglanu wapnia przy gotowaniu, a nie ze zmieszania dwóch soli. Odczynników typu azotan srebra nie kupujemy do domu; ten eksperyment zostaje dla pracowni szkolnej.
Dziecko myli zapis jonowy pełny ze skróconym. Jak to rozdzielić?: Pomaga nazwanie ról: w pełnym zapisie stoją wszyscy obecni, w skróconym tylko aktorzy — jony, które naprawdę coś robią, czyli budują osad. Ćwiczenie na pięć minut: dziecko rozpisuje pełny zapis, obok wypisuje jony widzów i wykreśla je jednym pociągnięciem. Warto pilnować jednej rzeczy: osadu nigdy nie rozpisujemy na jony, bo on już nie jest w roztworze.

Sprawdź się!

Dlaczego po zlaniu dwóch klarownych roztworów ciecz nagle mętnieje?

Która sól na pewno rozpuści się w wodzie, nawet bez zaglądania do tabeli?

Do nieznanego roztworu dodano $\mathrm{AgNO}_3$ i wypadł biały osad. Obecność jakiego jonu to potwierdza?

Który zapis jest jonowym SKRÓCONYM strącania chlorku srebra?

Zmieszano roztwory $\mathrm{NaCl}$ i $\mathrm{KNO_3}$ . Co się stanie?

Następny temat

Zastosowania soli w życiu codziennym