Dziecko myli kierunek strzałek. Jak to naprawić na dobre?

Jedynym skutecznym sposobem jest zamiana strzałki na słowa. Umówcie się, że strzałka zawsze czyta się „jest zjadany przez”, i każcie dziecku odczytywać na głos każdy narysowany łańcuch w całości. Zdanie „lis jest zjadany przez zająca” samo się kompromituje i poprawka przychodzi natychmiast, bez tłumaczenia definicji. Drugi sposób działa na tych, którzy myślą obrazami: strzałka pokazuje, dokąd wędruje materia, a materia idzie do wnętrza tego, kto zjada. Warto poćwiczyć na pięciu przykładach z ogrodu i kuchni: sałata i ślimak, zboże i kura, kura i człowiek. Ten błąd wraca na egzaminach latami, więc dziesięć minut ćwiczeń zwraca się z nawiązką.

Jak zbudować w domu sieć pokarmową, żeby dziecko zobaczyło powiązania?

Wystarczy dziesięć karteczek i kłębek włóczki. Na karteczkach wypiszcie gatunki z najbliższej okolicy: trawa, dąb, gąsienica, nornica, ślimak, kos, lis, puszczyk, dżdżownica, grzyb. Rozłóżcie je na stole i połączcie nitką każdą parę, w której jedno zjada drugie, zawsze prowadząc nitkę od zjadanego. Kiedy sieć jest gotowa, zabierzcie jedną karteczkę i pociągnijcie za nitki, które do niej prowadziły — od razu widać, ilu gatunków dotyczy usunięcie jednego ogniwa. Na koniec warto powtórzyć ćwiczenie z siecią uboższą, złożoną z czterech gatunków. Różnica w skutkach jest tak wyraźna, że nie wymaga komentarza.

Po co uczyć się o destruentach, skoro nikt ich nie widzi?

Bo bez nich cały obieg by stanął, a las w kilka lat zniknąłby pod warstwą własnych liści. Destruenty rozkładają martwe szczątki do prostych związków, które rośliny mogą pobrać z powrotem korzeniami — to jedyna droga powrotna w całym układzie. Najprostszy domowy dowód to obserwacja: włóżcie do słoika kilka liści, garść ziemi i odrobinę wody, przykryjcie luźno i postawcie w cieniu. Po dwóch tygodniach widać, że liście robią się kruche i ciemne, po miesiącu rozpadają się na strzępy. Drugi przykład to kompostownik albo pleśń na chlebie w torebce, którą wystarczy obejrzeć przez szybę i wyrzucić bez otwierania. Warto dodać, że ten sam proces działa w oczyszczalni ścieków.

Zależności pokarmowe — łańcuchy i sieci

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Jeden nocek duży zjada w ciągu nocy nawet trzy tysiące owadów. Żeby te owady w ogóle powstały, ich larwy musiały wcześniej wyskubać glony ze stawu. Każdy kęs w przyrodzie ma swoją historię — i da się ją zapisać ciągiem strzałek.

Ogniwa łańcucha pokarmowego

ogniwo	kim jest	przykład
producent	sam wytwarza pokarm w fotosyntezie	trawa, glony, drzewo
konsument I rzędu	zjada producenta	konik polny, sarna, rozwielitka
konsument II rzędu	zjada konsumenta I rzędu	żaba, płoć, ropucha
konsument III rzędu	zjada konsumenta II rzędu	zaskroniec, szczupak, myszołów
destruent (reducent)	rozkłada martwe szczątki	bakterie, grzyby, skoczogonki

Strzałka nie znaczy „poluje na” — pokazuje, dokąd wędruje materia i energia.

Strzałka biegnie od zjadanego do zjadającego — tędy płynie energia

Dwa rodzaje łańcuchów

łańcuch spasania	łańcuch detrytusowy
zaczyna się od żywej rośliny	zaczyna się od martwej materii
trawa → konik polny → żaba → zaskroniec	opadłe liście → dżdżownica → kret → lis
dobrze widoczny, opisany w każdym podręczniku	niewidoczny, a przerabia większość materii w lesie

W lesie liściastym roślinożercy zjadają tylko drobną część liści. Reszta opada na ziemię i trafia do łańcucha detrytusowego — to tam pracuje najwięcej organizmów, choć żadnego z nich nie widać z daleka.

Twoja kolej

W łańcuchu glony → rozwielitka → płoć → szczupak którym ogniwem jest płoć?

Sieć pokarmowa — jak jest naprawdę

Łańcuch to uproszczenie na potrzeby zeszytu. W przyrodzie prawie żadne zwierzę nie je jednej rzeczy.

Fragment sieci pokarmowej lasu — strzałka zawsze do zjadającego

Co się dzieje, gdy wypadnie jedno ogniwo

1
Ta sama sieć bez puszczyka — patrz, kto teraz nie ma wroga
Z okolicy znikają puszczyki i łasice — wycięto stare dziuplaste drzewa i uprzątnięto stosy gałęzi, więc sowy straciły dziuple lęgowe, a łasice kryjówki.
2
Nornic gwałtownie przybywa. Rozmnażają się kilka razy w roku, a nikt ich już nie kontroluje.
3
Nornice ogryzają korę młodych drzewek i wyjadają nasiona, więc las przestaje się odnawiać, a rolnik traci część plonu.
4
Po dwóch sezonach populacja gryzoni się załamuje — brakuje pokarmu i rozchodzą się choroby. Wahania są ostre, bo nie ma ich co tłumić.
5
Wniosek: usunięcie jednego ogniwa nie kończy się na nim. Zmiana idzie w górę i w dół sieci, a im mniej powiązań, tym gwałtowniejsze skutki.
Wskazówka
Ta sama zasada działa w drugą stronę: gdy zniknie roślina, tracą wszyscy, którzy z niej korzystali — łącznie z zapylaczami.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego sieć pokarmowa lepiej opisuje przyrodę niż pojedynczy łańcuch?

Piramidy: liczebności i biomasy

Ustaw kolejne ogniwa jedno nad drugim, a szerokość piętra niech odpowiada wielkości, którą mierzysz.

piramida	co mierzy	zwykły kształt
liczebności	ile osobników na piętrze	zwęża się ku górze
biomasy	łączna masa organizmów	zwęża się ku górze
energii	ile energii przepływa przez piętro	zwęża się zawsze

Pułapka! Strzałka narysowana od drapieżnika do ofiary

Źle: lis → zając, bo „lis zjada zająca”.

Ściąga do zapamiętania

Łańcuchy i sieci pokarmowe — ogniwa, strzałki, piramidy

OGNIWA: PRODUCENT (sam wytwarza pokarm — rośliny, glony), KONSUMENT I RZĘDU (zjada producenta — roślinożerca), KONSUMENT II RZĘDU (zjada konsumenta I rzędu), KONSUMENT III RZĘDU, DESTRUENT/REDUCENT (bakterie, grzyby — rozkładają martwe szczątki do prostych związków). STRZAŁKA BIEGNIE OD ZJADANEGO DO ZJADAJĄCEGO i znaczy „jest zjadany przez” — pokazuje kierunek przepływu MATERII I ENERGII, a nie kto poluje. ŁAŃCUCH SPASANIA zaczyna się od żywej rośliny (trawa → konik polny → żaba → zaskroniec). ŁAŃCUCH DETRYTUSOWY zaczyna się od martwej materii (opadłe liście → dżdżownica → kret → lis) i przerabia w lesie większość materii. SIEĆ POKARMOWA: wiele łańcuchów o wspólnych ogniwach — wierniejsza, bo organizmy mają kilka źródeł pokarmu; im bogatsza, tym odporniejsza. USUNIĘCIE OGNIWA zmienia liczebność także pozostałych gatunków, w górę i w dół sieci. PIRAMIDA LICZEBNOŚCI (liczba osobników) może być ODWRÓCONA — jeden dąb i tysiące gąsienic. PIRAMIDA BIOMASY (łączna masa) zwykle zwęża się ku górze, ale w zbiorniku wodnym bywa odwrócona — glony odrastają w kilka dni. PIRAMIDA ENERGII nie odwraca się NIGDY.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko myli kierunek strzałek. Jak to naprawić na dobre?: Jedynym skutecznym sposobem jest zamiana strzałki na słowa. Umówcie się, że strzałka zawsze czyta się „jest zjadany przez”, i każcie dziecku odczytywać na głos każdy narysowany łańcuch w całości. Zdanie „lis jest zjadany przez zająca” samo się kompromituje i poprawka przychodzi natychmiast, bez tłumaczenia definicji. Drugi sposób działa na tych, którzy myślą obrazami: strzałka pokazuje, dokąd wędruje materia, a materia idzie do wnętrza tego, kto zjada. Warto poćwiczyć na pięciu przykładach z ogrodu i kuchni: sałata i ślimak, zboże i kura, kura i człowiek. Ten błąd wraca na egzaminach latami, więc dziesięć minut ćwiczeń zwraca się z nawiązką.
Jak zbudować w domu sieć pokarmową, żeby dziecko zobaczyło powiązania?: Wystarczy dziesięć karteczek i kłębek włóczki. Na karteczkach wypiszcie gatunki z najbliższej okolicy: trawa, dąb, gąsienica, nornica, ślimak, kos, lis, puszczyk, dżdżownica, grzyb. Rozłóżcie je na stole i połączcie nitką każdą parę, w której jedno zjada drugie, zawsze prowadząc nitkę od zjadanego. Kiedy sieć jest gotowa, zabierzcie jedną karteczkę i pociągnijcie za nitki, które do niej prowadziły — od razu widać, ilu gatunków dotyczy usunięcie jednego ogniwa. Na koniec warto powtórzyć ćwiczenie z siecią uboższą, złożoną z czterech gatunków. Różnica w skutkach jest tak wyraźna, że nie wymaga komentarza.
Po co uczyć się o destruentach, skoro nikt ich nie widzi?: Bo bez nich cały obieg by stanął, a las w kilka lat zniknąłby pod warstwą własnych liści. Destruenty rozkładają martwe szczątki do prostych związków, które rośliny mogą pobrać z powrotem korzeniami — to jedyna droga powrotna w całym układzie. Najprostszy domowy dowód to obserwacja: włóżcie do słoika kilka liści, garść ziemi i odrobinę wody, przykryjcie luźno i postawcie w cieniu. Po dwóch tygodniach widać, że liście robią się kruche i ciemne, po miesiącu rozpadają się na strzępy. Drugi przykład to kompostownik albo pleśń na chlebie w torebce, którą wystarczy obejrzeć przez szybę i wyrzucić bez otwierania. Warto dodać, że ten sam proces działa w oczyszczalni ścieków.

Sprawdź się!

Co oznacza strzałka w łańcuchu pokarmowym?

Kim jest destruent w ekosystemie?

Który zestaw jest poprawnym łańcuchem detrytusowym?

Dlaczego piramida liczebności bywa odwrócona, a piramida biomasy zwykle nie?

Z ekosystemu znikają sowy i łasice. Co stanie się najpierw?

Następny temat

Ekosystem — obieg materii i przepływ energii