Zmysły zwierząt — świat, którego nie widzimy
W tej lekcji1/10
Pies ma w nosie około 220 milionów komórek węchowych, człowiek około 5 milionów. Pies tropiący idzie śladem sprzed wielu godzin i potrafi powiedzieć, w KTÓRĄ STRONĘ szedł człowiek — bo porównuje kolejne odciski butów i wybiera te, które pachną odrobinę mocniej.
Zmysł zamienia bodziec na sygnał
Każdy zmysł działa według tego samego schematu. Receptor zamienia bodziec na impuls nerwowy, a obraz, dźwięk albo zapach powstaje dopiero w mózgu.
Zmysł dopasowany do środowiska
Reguła jest jedna: wygrywa ten zmysł, który w danym miejscu i o danej porze niesie najwięcej informacji. W jaskini i w mętnej wodzie wzrok jest bezużyteczny, za to dźwięk niesie się w wodzie ponad cztery razy szybciej niż w powietrzu.
Echolokacja, czyli mierzenie odległości dźwiękiem
Nietoperz wysyła bardzo krótki i bardzo wysoki pisk — dla nas niesłyszalny, bo leży powyżej granicy naszego słuchu. Dźwięk odbija się od przeszkody i wraca jako echo.
Dlaczego echolokacja opłaca się nietoperzowi bardziej niż bardzo dobry wzrok?
Zmysły, których w ogóle nie mamy
- Linia boczna — rowek z receptorami biegnący wzdłuż boków ryby. Wyczuwa ruch wody, dlatego cała ławica skręca w tej samej chwili, a ryba nie uderza o ścianę akwarium po ciemku.
- Widzenie ultrafioletu — owady odbierają barwę, której my nie widzimy. Wiele kwiatów ma w niej wzory-drogowskazy prowadzące prosto do nektaru.
- Wyczuwanie drgań — pająk widzi słabo, ale czyta drgania nici: rozpoznaje, czy trafiła się ofiara, czy spadł liść.
- Pole magnetyczne Ziemi — pomaga ptakom wędrownym i żółwiom morskim trzymać kierunek nad oceanem, gdzie nie ma żadnych punktów orientacyjnych.
Jak pies tropiący prowadzi poszukiwania
- 1
Wzorzec zapachu. Przewodnik daje psu powąchać rzecz należącą do poszukiwanej osoby. Pies zapamiętuje całą mieszankę cząsteczek, a nie jeden zapach.
- 2
Znalezienie śladu. Pies krąży, dopóki nie natrafi na miejsce, w którym ta mieszanka jest wyraźniejsza niż w otoczeniu.
- 3
Ustalenie kierunku. Pies obwąchuje kilka kolejnych odcisków. Starsze pachną słabiej, więc rusza w stronę świeższych — sam wylicza, którędy szedł człowiek.
- 4
Ślad zapachowy nad gorącym asfaltem: im cieplej, tym gwałtowniej cząsteczki się rozbiegają — i tym szybciej ślad znika Pogoda. Wilgotna trawa o poranku trzyma zapach wiele godzin, rozgrzany asfalt gubi go w kilkadziesiąt minut. Dlatego psy pracują najchętniej wcześnie rano.
- 5
Sygnał. Po odnalezieniu pies zawiadamia przewodnika wyuczonym zachowaniem: siada, szczeka albo wraca po niego.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Do czego rybie służy linia boczna?
Pułapka! „Nietoperz jest ślepy, dlatego używa echolokacji”
Źle: nietoperz nic nie widzi, więc musiał wykształcić dźwiękowy zamiennik wzroku.
Ściąga do zapamiętania
Zmysły zwierząt — jak działają i dlaczego są takie różne
SCHEMAT KAŻDEGO ZMYSŁU: RECEPTOR odbiera bodziec, zamienia go na IMPULS NERWOWY, nerw prowadzi impuls do MÓZGU, a mózg tworzy wrażenie. Zwierzę zna świat taki, jakie ma receptory. ZASADA GŁÓWNA: WYGRYWA ZMYSŁ, KTÓRY W DANYM ŚRODOWISKU NIESIE NAJWIĘCEJ INFORMACJI. ECHOLOKACJA (nietoperz, delfin): zwierzę SAMO wysyła bardzo wysoki dźwięk i mierzy CZAS POWROTU ECHA — im później wraca, tym dalej przeszkoda; działa w zupełnej ciemności i w mętnej wodzie, bo nie potrzebuje światła. WĘCH PSA: około 220 milionów komórek węchowych wobec 5 milionów u człowieka; pies porównuje SIŁĘ zapachu kolejnych śladów i z tego odczytuje kierunek marszu. WZROK ptaków drapieżnych: myszołów dostrzega mysz ze stu metrów. ULTRAFIOLET: owady widzą na płatkach wzory prowadzące do nektaru. LINIA BOCZNA ryb: rowek z receptorami wyczuwający RUCH WODY, stąd zgodne skręty ławicy. CZUŁKI owadów: pojedyncze cząsteczki zapachu. DRGANIA: pająk czyta sieć. POLE MAGNETYCZNE: ptaki wędrowne i żółwie morskie trzymają kurs nad oceanem. UWAGA: nietoperz NIE jest ślepy — echolokacja to dodatek na noc.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać dziecku w domu, jak słaby jest nasz własny węch?
Najlepiej działa test na zawiązanych oczach. Do pięciu kubeczków trafiają rzeczy z kuchennej szafki: cynamon, kawa, ocet, skórka cytryny, mydło. Dziecko wącha i próbuje nazwać każdą z nich. Trafień zwykle jest kilka, ale nazwanie zapachu przychodzi z trudem, mimo że wszystkie są znajome. Stąd łatwo przejść do porównania z psem: my mamy około 5 milionów komórek węchowych, pies około 220 milionów, a do tego znacznie większy fragment mózgu zajęty analizą zapachów. Druga część zabawy jest jeszcze ciekawsza: dziecko próbuje ustawić trzy kubeczki z tym samym zapachem od najsłabszego do najmocniejszego. To dokładnie ta operacja, którą pies wykonuje na śladzie.
- Czy dźwięki, których nie słyszymy, mogą przeszkadzać zwierzętom w domu?
Tak i warto o tym pamiętać. Pies i kot słyszą znacznie wyższe dźwięki niż my, więc reagują na rzeczy dla nas nieistniejące: piski ładowarek, gwizdki, ultradźwiękowe odstraszacze. Nerwowość zwierzęcia bez wyraźnego powodu bywa właśnie stąd. Najpoważniejszy problem to fajerwerki — huk jest dla psa nie tylko głośniejszy, ale i zupełnie niezrozumiały. W taki wieczór pomaga zamknięcie i zasłonięcie okien, spokojna muzyka i pozwolenie zwierzęciu, żeby schowało się tam, gdzie chce. Nie należy go wyciągać z kryjówki ani wyprowadzać na spacer bez smyczy.
- Czy pies widzi kolory i rozpoznaje obraz w telewizorze?
Pies widzi kolory, ale mniej niż my: dobrze rozróżnia niebieski i żółty, natomiast czerwony i zielony zlewają mu się w odcienie szarości i brązu. Dlatego czerwona piłka na trawie jest dla psa trudna do znalezienia wzrokiem, a niebieska rzuca się w oczy — to gotowe doświadczenie na najbliższy spacer. Za to pies znacznie lepiej od nas widzi ruch i radzi sobie o zmierzchu. Obraz w telewizorze nowe psy zwykle rozpoznają, bo dzisiejsze ekrany odświeżają się wystarczająco szybko; starsze telewizory migotały tak, że pies widział raczej mrugające światło. I tak jednak najwięcej mówi mu dźwięk, a nie obraz.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Na czym polega echolokacja?
Skąd pies tropiący wie, w którą stronę szedł poszukiwany człowiek?
Dlaczego pszczoła widzi na płatku kwiatu wzory, których my nie dostrzegamy?
Który zmysł pozwala pająkowi ocenić, czy w sieć wpadła ofiara, czy spadł liść?
Dlaczego różne zwierzęta mają tak różne zmysły wiodące?