Jak najprościej utrwalić różnicę między Arktyką a Antarktyką?

Najlepiej globusem albo mapą świata i jednym pytaniem: „pokaż palcem, gdzie na tym rysunku jest ląd”. Na północy palec trafia w ocean otoczony wieńcem lądów, na południu w zwarty kontynent w pustym oceanie. Warto potem zadać drugie pytanie: „skoro pod biegunem północnym jest woda, to jak gruby może tam być lód?”. Odpowiedź „tyle, ile zdąży zamarznąć od góry, czyli kilka metrów” zamyka sprawę mocniej niż wykuta tabelka.

Dziecko pyta, dlaczego na Antarktydzie nikt nie mieszka na stałe. Co odpowiedzieć?

Warto rozdzielić dwie przyczyny. Przyrodnicza: nie ma czego jeść ani czym palić — na lądzie nie rośnie nic poza mchami i porostami, całe życie jest w oceanie, a najbliższy ląd z drzewami leży tysiąc kilometrów dalej. Prawna: od 1959 r. traktat antarktyczny przeznacza kontynent wyłącznie na badania naukowe, więc nikt nie zakłada tam miast ani kopalń. Ludzie są, ale zmieniają się co sezon.

Skąd wziąć konkretne obrazy, żeby to nie było wkuwanie z podręcznika?

Trzy rzeczy działają najlepiej. Kamera internetowa polskiej stacji Hornsund na Spitsbergenie — widać na niej noc polarną w środku dnia. Zdjęcia satelitarne zasięgu lodu morskiego z września i z marca, pokazane obok siebie: różnica jest tak duża, że nie wymaga komentarza. I mapa czasu: gdy w Polsce jest styczeń i mróz, na Antarktydzie trwa lato i Słońce nie zachodzi wcale.

Środowisko przyrodnicze Arktyki i Antarktyki

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Stajesz na lodzie za kołem podbiegunowym północnym: pod stopami masz trzy metry lodu, a pod nim cztery kilometry wody. Lecisz 20 000 km na drugi koniec Ziemi, stajesz znowu na lodzie — i tym razem pod stopami masz trzy kilometry lodu, a dopiero pod nim skałę. Oba miejsca są białe i mroźne. Poza tym prawie nic ich nie łączy, a dziś zobaczysz, że wszystkie różnice biorą się z jednego zdania.

Ocean w pierścieniu lądów, ląd w pierścieniu oceanów

W klasie piątej wystarczyło „dwa zimne końce świata”. Teraz najważniejsze zdanie tej lekcji: Arktyka to OCEAN otoczony lądami, Antarktyka to LĄD otoczony oceanami. Cała reszta z tego wynika.

Antarktyda: zwarty ląd, a dookoła sam ocean — mapa nie umie zwinąć się w biegun, więc kontynent leży w pasie

	Arktyka	Antarktyka
pod lodem	Ocean Arktyczny, do 4 km głębokości	ląd: Antarktyda, 14 mln km² (45 razy Polska)
lód	morski, pływający, 2–3 m	lądolód, średnio 2 km, miejscami 4,8 km
dookoła	Grenlandia, Kanada, Syberia, Skandynawia	Ocean Południowy
rekord zimna	−69,6 °C	−89,2 °C
stali mieszkańcy	około 4 mln ludzi	zero

Dlaczego biegun południowy jest zimniejszy od północnego

1
Wysokość. Arktyczny lód pływa po morzu, czyli leży na poziomie 0 m. Antarktyda dźwiga własny lądolód: średnia wysokość kontynentu to około 2300 m — wyżej niż Kasprowy Wierch.
$h_{\text{Arktyka}} \approx 0\text{ m},\quad h_{\text{Antarktyda}} \approx 2300\text{ m}$
2
Rachunek znany z Tatr. Temperatura spada o 0,6 °C na każde 100 m wysokości. 2300 m to dwadzieścia trzy takie odcinki.
$23 \cdot 0{,}6\,°\text{C} \approx 14\,°\text{C}$
3
Brak kaloryfera. Pod arktycznym lodem stoi woda o temperaturze około −1,8 °C. Dla powietrza mającego −30 °C to źródło ciepła, sączące się przez każdą szczelinę w krze. Wnętrze Antarktydy odcinają od oceanu kilometry lodu.
$t_{\text{woda pod lodem}} \approx -1{,}8\,°\text{C}$
4
Albedo. Świeży śnieg odbija w kosmos około 80% docierającego promieniowania, a ciemna woda pochłania ponad 90% tego, co ją oświetli. Antarktyda odbija światło całą powierzchnią i przez cały rok.
$\text{śnieg: odbite } 80\%,\quad \text{ocean: pochłonięte } 94\%$
Wskazówka
Rekord Wostoku, −89,2 °C, padł 21 lipca 1983 roku. To środek tamtejszej zimy — na półkuli południowej lipiec jest tym, czym u nas styczeń.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Polarnik pisze w dzienniku: „Wiercimy w lodzie od tygodnia, do skalnego dna zostały jeszcze dwa kilometry. Wczoraj termometr pokazał −71 °C”. Gdzie stoi ta stacja?

Lądolód, czyli największy magazyn słodkiej wody na Ziemi

Lądolód Antarktydy to nie gruba czapa śniegu, tylko około 26 milionów km³ lodu: 90% lodu świata i mniej więcej 70% całej słodkiej wody planety. Wszystkie rzeki i jeziora razem są przy tym drobiazgiem.

Słodka woda Ziemi

lód, głównie lądolód Antarktydy 70%
wody podziemne 29%
jeziora, rzeki i atmosfera 1%

Rzeki i jeziora, z których pijemy, to cienka kreska na brzegu koła

Dwa łańcuchy pokarmowe, dwa komplety zwierząt

Na obu biegunach życie zaczyna się w wodzie, ale dalej idzie zupełnie inaczej.

Antarktyka: wszystko wisi na jednym ogniwie

Pułapka! „Na biegunach żyją i niedźwiedzie, i pingwiny”

Źle: biegun to biegun, więc niedźwiedź stoi obok pingwina na tej samej krze.

Ludzie: tysiące lat na północy, ani jednego domu na południu

W Arktyce mieszka około 4 milionów ludzi, a jej rdzenni mieszkańcy są tam od tysięcy lat: Inuici na Grenlandii, w Kanadzie i na Alasce, Saamowie na północy Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji, Nieńcy na Syberii — do dziś wypasający renifery. Grenlandia ma własny parlament, Saamowie — własne.

Arktyka: ocean pośrodku, a wokół niego lądy, na których ludzie mieszkają od tysięcy lat

Twoja kolej

Na polskiej stacji Hornsund na Spitsbergenie (77°N) 21 grudnia w samo południe jest ciemno, a nad horyzontem stoją zielone wstęgi zorzy. Dlaczego Słońce nie wschodzi?

Ściąga do zapamiętania

Czym różni się Arktyka od Antarktyki?

ZASADA: Arktyka to OCEAN otoczony lądami, Antarktyka to LĄD otoczony oceanami. ARKTYKA: Ocean Arktyczny do 4 km głębokości, lód morski pływający, 2–3 m; rekord −69,6 °C; około 4 mln mieszkańców, rdzenni od tysięcy lat — Inuici, Saamowie, Nieńcy; na szczycie łańcucha niedźwiedź polarny polujący na foki z lodu. ANTARKTYKA: kontynent 14 mln km², lądolód średnio 2 km, miejscami 4,8 km, 26 mln km³ lodu, czyli około 70% słodkiej wody świata (stopienie = +58 m poziomu mórz); rekord zimna −89,2 °C na stacji Wostok; brak stałych mieszkańców; łańcuch pokarmowy oparty na krylu — pingwiny, foki, płetwale. DLACZEGO POŁUDNIE JEST ZIMNIEJSZE: średnia wysokość 2300 m (0,6 °C na 100 m to blisko 14 °C w dół), brak ocieplającego oceanu pod lodem, wysokie albedo śniegu (odbija około 80% promieniowania). ŚWIATŁO: nachylenie osi o 23,5° daje dzień i noc polarną powyżej 66,5° szerokości, zorze powstają wzdłuż linii pola magnetycznego. PRAWO: traktat antarktyczny z 1959 r. — nauka i pokój, zakaz wojska, protokół z 1991 r. zakazuje wydobycia surowców co najmniej do 2048 r. Niedźwiedzie i pingwiny nigdy się nie spotykają: dzieli je 20 000 km.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak najprościej utrwalić różnicę między Arktyką a Antarktyką?: Najlepiej globusem albo mapą świata i jednym pytaniem: „pokaż palcem, gdzie na tym rysunku jest ląd”. Na północy palec trafia w ocean otoczony wieńcem lądów, na południu w zwarty kontynent w pustym oceanie. Warto potem zadać drugie pytanie: „skoro pod biegunem północnym jest woda, to jak gruby może tam być lód?”. Odpowiedź „tyle, ile zdąży zamarznąć od góry, czyli kilka metrów” zamyka sprawę mocniej niż wykuta tabelka.
Dziecko pyta, dlaczego na Antarktydzie nikt nie mieszka na stałe. Co odpowiedzieć?: Warto rozdzielić dwie przyczyny. Przyrodnicza: nie ma czego jeść ani czym palić — na lądzie nie rośnie nic poza mchami i porostami, całe życie jest w oceanie, a najbliższy ląd z drzewami leży tysiąc kilometrów dalej. Prawna: od 1959 r. traktat antarktyczny przeznacza kontynent wyłącznie na badania naukowe, więc nikt nie zakłada tam miast ani kopalń. Ludzie są, ale zmieniają się co sezon.
Skąd wziąć konkretne obrazy, żeby to nie było wkuwanie z podręcznika?: Trzy rzeczy działają najlepiej. Kamera internetowa polskiej stacji Hornsund na Spitsbergenie — widać na niej noc polarną w środku dnia. Zdjęcia satelitarne zasięgu lodu morskiego z września i z marca, pokazane obok siebie: różnica jest tak duża, że nie wymaga komentarza. I mapa czasu: gdy w Polsce jest styczeń i mróz, na Antarktydzie trwa lato i Słońce nie zachodzi wcale.

Sprawdź się!

Które zdanie poprawnie opisuje budowę obu obszarów okołobiegunowych?

Antarktyda bywa o kilkanaście stopni zimniejsza od Arktyki. Który powód jest najważniejszy?

Jaka część słodkiej wody świata jest uwięziona w lądolodzie Antarktydy?

Dlaczego niedźwiedź polarny nigdy nie spotka pingwina?

Co obowiązuje na Antarktydzie na mocy traktatu antarktycznego?

Następny temat

Badania polarne — stacje naukowe na Antarktydzie i w Arktyce