Bezpieczne użytkowanie energii elektrycznej

około 10 minut
W tej lekcji1/19

Cały ten dział kończy się w miejscu, które masz kilka metrów od siebie: w gniazdku na ścianie. W pracowni bawimy się bateriami po kilka woltów, a w ścianie jest 230 V — ta sama fizyka, tylko w zupełnie innej skali. Ta lekcja nie jest o wzorach na sprawdzian. Jest o tym, żebyś umiał spojrzeć na własny dom i powiedzieć: o, to jest zrobione źle.

Groźne jest natężenie, a decyduje o nim opór ciała

O tym, jak groźne jest porażenie, decyduje natężenie prądu, który przepłynie przez ciało — nie samo napięcie. Napięcie tylko przepycha ładunek przez opór, dokładnie tak, jak opisuje prawo Ohma:

Opór skóry: sucha, wilgotna, mokra

  1. 1

    Sucha skóra ma opór rzędu stu tysięcy omów. Warstwa suchego naskórka jest kiepskim przewodnikiem i to ona wykonuje tu całą robotę.

    R=100000 ΩR = 100\,000\ \Omega
  2. 2

    Wilgotna skóra, na przykład spocone dłonie, to już około pięciu tysięcy omów.

    R=5000 ΩR = 5000\ \Omega
  3. 3

    Mokra skóra schodzi mniej więcej do tysiąca omów. Woda z rozpuszczonymi solami mineralnymi przewodzi dobrze, a rozmoczony naskórek przestaje być barierą.

    R=1000 ΩR = 1000\ \Omega
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 3 kroków odsłonięte.

Te same 230 V, trzy różne prądy

Wykres pokazuje, co z tego wychodzi po podstawieniu do wzoru. Napięcie w każdym z trzech przypadków jest identyczne — te same 230230 V.

Ile miliamperów już boli

Dla porównania: prąd rzędu 11 mA daje ledwo wyczuwalne mrowienie, około 1010 mA wywołuje skurcz mięśni tak silny, że dłoń sama nie puszcza przewodu, a wartości powyżej 3030 mA są dla serca poważnym zagrożeniem.

Dlatego żadnej elektryki mokrymi rękami

Stąd bierze się zasada, która wygląda na czepialstwo, a jest zwykłym rachunkiem: nie dotykamy urządzeń elektrycznych mokrymi rękami i nie wnosimy do łazienki niczego, co wpina się do gniazdka. W łazience wilgotne jest wszystko naraz: ty, podłoga i powietrze.

Bezpiecznik chroni instalację

W skrzynce na korytarzu siedzą dwa różne urządzenia. Wyglądają podobnie, ale pilnują zupełnie czegoś innego.

230 Vbezpiecznik 16 Aczajnikgrzejnikżelazko
Bezpiecznik zadziałał: obwód przerwany, prąd nie płynie

Różnicówka chroni człowieka

Wyłącznik różnicowoprądowy, w skrócie różnicówka, porównuje prąd wpływający do obwodu z prądem wracającym. Jeżeli wraca mniej, znaczy to, że gdzieś ucieka — na przykład przez uszkodzoną obudowę i przez kogoś, kto jej dotyka. Różnicówka wyłapuje różnicę rzędu 3030 mA i rozłącza obwód w setnych częściach sekundy, zanim prąd zdąży zaszkodzić.

Uziemienie i trzeci bolec

Wtyczka z trzecim stykiem, a w gniazdku bolec pośrodku, łączą metalową obudowę urządzenia z ziemią. Gdy izolacja wewnątrz pralki puści i faza dotknie obudowy, prąd popłynie grubym przewodem uziemienia zamiast czekać na człowieka. Przy okazji różnicówka od razu widzi różnicę i wyłącza obwód. Dlatego pralki, lodówki i komputery mają wtyczki trójstykowe i dlatego nie wolno wpinać ich w przejściówki, które ten styk gubią.

Czego nie wolno robić

Zastąpienie przepalonego bezpiecznika drutem albo mocniejszym wkładem nie usuwa problemu, tylko wyłącza czujnik. Prąd popłynie dalej, przewody będą się grzały, a nikt już tego nie przerwie. Tak samo z różnicówką: jeżeli po włączeniu natychmiast wyskakuje, to znaczy, że w instalacji naprawdę ucieka prąd. Blokowanie jej to wyłączenie jedynego zabezpieczenia, które stoi po stronie człowieka. W obu przypadkach jedyna sensowna reakcja to wezwanie elektryka.

Ten sam kontakt, dwa różne opory

  1. 1

    Zaczynamy od tego, co się nie zmienia. Napięcie w gniazdku jest zawsze takie samo, niezależnie od tego, w jakim jesteś stanie.

    U=230 VU = 230\text{ V}
  2. 2

    Przypadek pierwszy: suche dłonie i suche buty. Opór ciała jest wtedy duży, przyjmijmy typowe sto tysięcy omów.

    R1=100000 ΩR_1 = 100\,000\ \Omega
  3. 3

    Liczymy natężenie z prawa Ohma. Wychodzi ułamek tysięcznej części ampera, czyli około dwóch miliamperów — nieprzyjemne szarpnięcie.

    I1=230100000=0,0023 A=2,3 mAI_1 = \frac{230}{100\,000} = 0{,}0023\text{ A} = 2{,}3\text{ mA}
  4. 4

    Przypadek drugi: to samo gniazdko, ta sama osoba, ale mokre ręce i mokra podłoga. Opór spada do około tysiąca omów.

    R2=1000 ΩR_2 = 1000\ \Omega
  5. 5

    Podstawiamy jeszcze raz. Napięcia nie zmienialiśmy ani o wolt.

    I2=2301000=0,23 A=230 mAI_2 = \frac{230}{1000} = 0{,}23\text{ A} = 230\text{ mA}
  6. 6

    Porównajmy oba wyniki. Prąd urósł sto razy i przekroczył granicę groźną dla serca, choć w gniazdku nic się nie stało.

    I2I1=230 mA2,3 mA=100\frac{I_2}{I_1} = \frac{230\text{ mA}}{2{,}3\text{ mA}} = 100
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Rozejrzyj się po czterech sytuacjach w domu. W której z nich jest realne zagrożenie porażeniem?

Pułapka! Bateria 9 V i gniazdko 230 V to nie jest ta sama historia

Bardzo częste rozumowanie brzmi tak: skoro baterii 99 V mogę dotknąć palcami i nic się nie dzieje, to gniazdko 230230 V jest po prostu jakieś dwadzieścia pięć razy bardziej nieprzyjemne. Tak to nie działa i warto wiedzieć dlaczego.

Podstawmy obie wartości do tego samego wzoru, dla tej samej suchej dłoni o oporze 100000100\,000 Ω.

Ta sama dłoń, dwa różne napięcia

  1. 1

    Bateria na suchej dłoni: dziewięć woltów na oporze stu tysięcy omów. Nie poczujesz zupełnie nic.

    I=91000000,00009 A=0,09 mAI = \frac{9}{100\,000} \approx 0{,}00009\text{ A} = 0{,}09\text{ mA}
  2. 2

    Gniazdko na tej samej dłoni: dwieście trzydzieści woltów na tym samym oporze. Wyraźne szarpnięcie.

    I=230100000=0,0023 A=2,3 mAI = \frac{230}{100\,000} = 0{,}0023\text{ A} = 2{,}3\text{ mA}
  3. 3

    To dopiero początek. Napięcie 99 V nie ma szans przebić się przez suchy naskórek, więc opór ciała pozostaje duży, cokolwiek robisz. Napięcie 230230 V przy wilgoci trafia na opór stukrotnie mniejszy i wtedy prąd idzie w setki miliamperów. Bateria nie ma jak wejść w ten zakres — jej napięcie jest za małe, żeby przepchnąć groźny prąd przez jakikolwiek realny opór ciała.

    I=91000=0,009 A=9 mAI = \frac{9}{1000} = 0{,}009\text{ A} = 9\text{ mA}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 3 kroków odsłonięte.

Dowód na własnym języku

Jest zresztą prosty dowód, że to opór rządzi, a nie sama liczba woltów: dotknięcie biegunów baterii 99 V językiem czuć wyraźnie, choć palcami nie czuć nic. Napięcie identyczne, opór wilgotnego języka wielokrotnie mniejszy.

Pułapka! Gumowe kapcie nie zawsze chronią

Drugie podobne przekonanie: gumowe kapcie zawsze wystarczą. Guma faktycznie ma duży opór, ale chroni tylko wtedy, gdy jest sucha i gdy prąd musiałby przejść właśnie tędy. Mokra podeszwa przewodzi, a gdy dotkniesz jednocześnie urządzenia i kranu albo grzejnika, prąd przejdzie ręka-ręka i w ogóle nie zajrzy do twoich butów.

Jak różnicówka wyłapuje ucieczkę prądu

  1. 1

    Pralka pobiera z gniazdka prąd o natężeniu 6 A. Cały ten prąd wpływa jednym przewodem i tym samym co do wartości powinien wrócić drugim.

    Iwplyw=6 AI_{\text{wplyw}} = 6\text{ A}
  2. 2

    Gdy wszystko jest sprawne, różnicówka porównuje oba prądy i widzi zero. Prąd, który wpłynął, w całości wrócił.

    ΔI=6 A6 A=0\Delta I = 6\text{ A} - 6\text{ A} = 0
  3. 3

    Teraz izolacja wewnątrz pralki zostaje uszkodzona i faza dotyka metalowej obudowy. Ktoś kładzie na niej rękę, a część prądu odpływa przez niego do ziemi. Przewodem powrotnym wraca już mniej.

    Ipowrot=5,97 AI_{\text{powrot}} = 5{,}97\text{ A}
  4. 4

    Różnicówka liczy różnicę. Wychodzi trzydzieści miliamperów, czyli dokładnie tyle, ile potrafi wykryć.

    ΔI=6 A5,97 A=0,03 A=30 mA\Delta I = 6\text{ A} - 5{,}97\text{ A} = 0{,}03\text{ A} = 30\text{ mA}
  5. 5

    Przekroczenie progu uruchamia rozłączenie obwodu. Trwa to około trzydziestu tysięcznych sekundy, czyli szybciej, niż zdążysz mrugnąć.

    t0,03 st \approx 0{,}03\text{ s}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Wchodzisz do kuchni i widzisz, że ktoś z domowników dotknął uszkodzonego urządzenia i nie jest w stanie się od niego oderwać. Którą czynność wykonujesz jako PIERWSZĄ?

Ściąga do zapamiętania

Co decyduje o zagrożeniu porażeniem, co chroni instalację, co chroni człowieka i od czego zaczynasz pomoc?

Groźne jest natężenie prądu płynącego przez ciało, nie samo napięcie. W gniazdku zawsze U=230 VU = 230\ \text{V}, więc o prądzie decyduje opór ciała: I=URI = \frac{U}{R}.
• Sucha skóra R1=100000 ΩR_1 = 100\,000\ \Omega daje I1=2,3 mAI_1 = 2{,}3\ \text{mA}, mokra R2=1000 ΩR_2 = 1000\ \Omega daje I2=230 mAI_2 = 230\ \text{mA}sto razy więcej. Stąd zakaz mokrych rąk i elektryki w łazience.
Bezpiecznik chroni instalację przed przeciążeniem i pożarem.
Wyłącznik różnicowoprądowy chroni człowieka: porównuje prąd wpływający i wracający, a przy różnicy ΔI=0,03 A=30 mA\Delta I = 0{,}03\ \text{A} = 30\ \text{mA} wyłącza obwód w czasie t0,03 st \approx 0{,}03\ \text{s}.
Uziemienie, czyli trzeci bolec, odprowadza prąd z obudowy do ziemi. Żadnego z tych zabezpieczeń nie wolno obchodzić.
• Przy porażeniu: najpierw odetnij prąd (wyłącznik w skrzynce, wyjęcie wtyczki), dopiero potem pomagaj i dzwoń pod 112112. Dotknięcie poszkodowanego przy włączonym prądzie porazi także ratownika.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Co bezpośrednio decyduje o tym, jak groźne jest porażenie prądem?

2

Dlaczego dotykanie urządzeń mokrymi rękami jest znacznie groźniejsze niż suchymi?

3

Które zabezpieczenie w domowej skrzynce chroni przede wszystkim CZŁOWIEKA, a nie przewody w ścianie?

4

Ktoś dotknął uszkodzonego urządzenia i nie może się od niego oderwać. Co robisz najpierw?

5

Do czego służy trzeci bolec w gniazdku i odpowiadający mu styk we wtyczce pralki?

Następny temat
Magnesy trwałe. Bieguny magnetyczne