Drapieżnictwo i roślinożerność

około 12 minut
W tej lekcji1/11

Kanadyjska kompania futrzarska prowadziła rachunki skór przez blisko dwieście lat. Gdy ktoś wreszcie narysował je na wykresie, wyszła falująca linia: mniej więcej co dziesięć lat zajęcy amerykańskich jest najwięcej, a rok czy dwa później — rysi kanadyjskich. Te dwa gatunki liczą się nawzajem, choć żaden nie umie liczyć.

Zjadanie na dwa sposoby

zależnośćkto zyskujeco dzieje się z ofiarą
drapieżnictwodrapieżnikginie w całości
roślinożernośćroślinożercanajczęściej przeżywa, traci część ciała

Sarna nie zabija łąki — zjada wierzchołki i odchodzi, a trawa odrasta. Roślinożerność jest łagodniejsza w skutkach, bo roślina ma merystemy, czyli zapasowe punkty wzrostu, i odbudowuje to, co utraciła.

Drapieżnik takiej możliwości ofierze nie zostawia — dlatego przystosowania obu stron poszły w bardzo różne strony.

Ryś i zając — dlaczego liczebności falują

  1. 1

    Zajęcy jest dużo. Pokarmu w bród, więc rysie mają co jeść i wychowują liczne mioty.

  2. 2

    Rysi przybywa — z opóźnieniem, bo młode trzeba najpierw odchować. Presja na zające rośnie.

  3. 3

    Zające zaczynają znikać. Wyjadane szybciej, niż zdążą się rozmnożyć, spadają liczebnością.

  4. 4

    Rysie głodują. Brak pokarmu oznacza mniej młodych i większą śmiertelność, więc drapieżników też ubywa.

  5. 5

    Zające odbijają. Przy nielicznych rysiach populacja odbudowuje się w dwa sezony i cykl rusza od nowa.

Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Na wykresie szczyt liczebności drapieżnika wypada rok po szczycie liczebności ofiary. Dlaczego?

Wyposażenie obu stron

drapieżnikofiara
oczy z przodu głowy — ocena odległości do skokuoczy po bokach — pole widzenia niemal dookoła
kły, pazury, dziób haczykowatyszybkość, zygzak, skok w bok
cichy lot sowy, węch, słuch kierunkowyczujność, życie w stadzie, kolce jeża

Spójrz na czaszkę zwierzęcia i od razu wiesz, po której jest stronie. Kot ma oczy skierowane do przodu, królik na boki — jeden musi trafić, drugi musi zauważyć.

Ukryć się albo udawać kogoś groźnego

Kamuflaż to wtopienie się w tło: patyczak wygląda jak gałązka, sowa jak kora, młode sarny mają cętki naśladujące plamy słońca na ściółce.

Twoja kolej

Niegroźna mucha ubarwiona w czarno-żółte pasy jak osa to przykład:

Roślina też się broni

Roślina nie ucieknie, więc obrona musi być wbudowana:

Po co ekosystemowi drapieżnik

Drapieżnik chwyta to, co najłatwiejsze: osobniki chore, stare i słabe. Dzięki temu choroba nie rozchodzi się po całej populacji, a rozmnażają się głównie zwierzęta w dobrej kondycji.

Pułapka! „Wilki są szkodliwe — bez nich byłoby więcej saren”

Źle: drapieżnik jest wrogiem lasu, bo zabija zwierzęta, które chcielibyśmy oglądać.

Ściąga do zapamiętania

Drapieżnictwo i roślinożerność — mechanizm, przystosowania, obrona

DRAPIEŻNICTWO: drapieżnik ZYSKUJE, ofiara GINIE. ROŚLINOŻERNOŚĆ: roślinożerca zyskuje, roślina zwykle PRZEŻYWA i odrasta z merystemów. CYKL RYŚ–ZAJĄC: dużo zajęcy → przybywa rysi → zajęcy ubywa → rysie głodują i ich ubywa → zające odbijają. Szczyt liczebności DRAPIEŻNIKA wypada zawsze PO szczycie ofiary, bo potrzebny jest sezon rozrodczy. PRZYSTOSOWANIA DRAPIEŻNIKA: oczy z PRZODU (ocena odległości), kły, pazury, cichy lot sowy, węch i słuch. PRZYSTOSOWANIA OFIARY: oczy po BOKACH (szerokie pole widzenia), szybkość, stado, kolce. KAMUFLAŻ: wtopienie w tło (patyczak, cętki młodej sarny). BARWY OSTRZEGAWCZE: prawdziwe ostrzeżenie groźnego gatunku (osa). MIMIKRA: gatunek nieszkodliwy udaje groźnego (bzyg udaje osę). OBRONA ROŚLIN: kolce, substancje trujące, włoski parzące pokrzywy, KRZEMIONKA w trawach ścierająca zęby. ROLA DRAPIEŻNIKA: usuwa osobniki chore i słabe, utrzymuje liczebność ofiar na poziomie, który środowisko wyżywi.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać w domu, po czym poznać drapieżnika i ofiarę?

Najlepiej na zdjęciach głów zwierząt — wystarczy telefon i wyszukiwarka. Zestawcie kota, lisa i sowę z jednej strony oraz królika, sarnę i gołębia z drugiej, i poproście dziecko, żeby samo wypatrzyło regułę. Oczy z przodu dają widzenie przestrzenne i pozwalają ocenić odległość skoku, oczy po bokach dają pole widzenia sięgające prawie dookoła głowy. Można to sprawdzić na sobie: patrząc jednym okiem, trudniej trafić palcem w podany długopis niż dwojgiem. Potem warto zwrócić uwagę na zęby — kły drapieżnika i płaskie, stale rosnące zęby trzonowe roślinożercy. Reguła znaleziona samodzielnie trzyma się w pamięci znacznie lepiej niż zapamiętana lista.

Dziecko przejmuje się filmami, na których drapieżnik zabija. Jak o tym rozmawiać?

Nie warto ani udawać, że tego nie ma, ani przedstawiać drapieżnika jako złoczyńcy. Pomaga zmiana pytania z „czy to okrutne” na „co by było, gdyby drapieżników nie było”. Odpowiedź jest sprawdzona w praktyce: liczebność roślinożerców rośnie, zjadają młode drzewka szybciej, niż te odrastają, a potem masowo padają z głodu i chorób. Śmierć z wygłodzenia jest wolniejsza niż od drapieżnika. Warto też powiedzieć, że drapieżnik poluje, bo musi jeść, a nie z okrucieństwa, i że najczęściej dopada osobniki chore i słabe. To dobra okazja, żeby wprowadzić pojęcie równowagi w ekosystemie, do którego lekcja wraca przy łańcuchach pokarmowych.

Czy obrony roślin da się doświadczyć bezpiecznie?

Tak, przy zachowaniu zdrowego rozsądku. Na spacerze wystarczy porównać liść pokrzywy z liściem jasnoty białej, która wygląda podobnie, ale nie parzy — dziecko od razu widzi, że wygląd nie zawsze zdradza broń. Pokrzywy nie trzeba dotykać; wystarczy obejrzeć włoski pod lupą. W kuchni dobrym przykładem jest gorzka skórka cytrusów i ostrość chrzanu czy musztardy: to substancje, które roślina wytworzyła przeciw zjadaczom, a my używamy ich jako przypraw. Ważne ostrzeżenie praktyczne: część roślin obronnych jest naprawdę trująca — cis, naparstnica i zielone części ziemniaka. Zasada domowa brzmi: nie próbujemy niczego, czego nie znamy z pewnością.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Czym roślinożerność różni się od drapieżnictwa?

2

Co dzieje się z populacją rysi w kolejnych sezonach po tym, jak liczebność zajęcy gwałtownie spadnie?

3

Zwierzę, które ma oczy osadzone po bokach głowy, najprawdopodobniej:

4

Po co trawom krzemionka w ścianach komórkowych?

5

Co dzieje się z lasem po długotrwałym usunięciu dużych drapieżników?

Następny temat
Pasożytnictwo, komensalizm i symbioza