Jak sprawdzić tę lekcję bez zeszytu i bez odczynników?

Wystarczy spacer po łazience i kuchni z jednym pytaniem: znajdź trzy opakowania, na których jest gliceryna. Na kosmetykach szukamy słowa Glycerin, w jedzeniu symbolu E422. Przy każdym znalezisku warto zapytać: po co jej tam dodano? Odpowiedź zawsze brzmi tak samo — żeby produkt nie wysechł. To jedno zdanie streszcza całą lekcję lepiej niż definicja z podręcznika.

Dziecko myli glicerol z etanolem i metanolem. Jak to rozdzielić?

Najprościej po liczbie grup OH: metanol CH_3OH i etanol C_2H_5OH mają po jednej, glicerol C_3H_5(OH)_3 ma trzy — i to właśnie te trzy grupy czynią go alkoholem polihydroksylowym. Druga różnica jest z życia: glicerol połykamy w syropie na kaszel bez szkody, a metanol jest silną trucizną, po której grozi utrata wzroku. Ta sama grupa związków, skrajnie różne skutki.

Czy gliceryna w kosmetykach i jedzeniu jest bezpieczna?

Glicerol jest związkiem nietoksycznym, dopuszczonym do żywności jako dodatek E422 i obecnym w każdym tłuszczu, który zjadamy — organizm zna go doskonale. Warto natomiast zwrócić uwagę na coś innego: sam czysty glicerol na skórę w bardzo suchym pomieszczeniu potrafi ciągnąć wodę z głębszych warstw naskórka, dlatego w kremach występuje rozcieńczony, a nie w postaci czystej.

Glicerol — alkohol polihydroksylowy

około 8 minut

W tej lekcji1/8

Krem do rąk, pasta do zębów, syrop na kaszel i lukier na piernikach — na etykietach wszystkich czterech siedzi ta sama substancja. Gęsta, słodkawa ciecz, której zadanie brzmi zawsze tak samo: nie pozwolić, żeby cokolwiek wyschło. Poznaj glicerynę.

Trzy grupy $\mathrm{OH}$ zamiast jednej

Etanol ma jedną grupę wodorotlenową. W $\mathrm{C_2H_5OH}$ jedna grupa $\mathrm{OH}$ siedzi na końcu łańcucha węglowego.

Glicerol — trzy grupy OH, po jednej na każdym węglu

Glicerol ma trzy — po jednej na każdym z trzech atomów węgla:

$\mathrm{C_3H_5}(\mathrm{OH})_3$

Alkohol z więcej niż jedną grupą $\mathrm{OH}$ to alkohol polihydroksylowy (inaczej: wielowodorotlenowy). Nazwa systematyczna glicerolu to propano-1,2,3-triol, a w sklepie i w aptece mówi się na niego gliceryna.

Słodka, bezwonna i ściąga wodę z powietrza

właściwość	glicerol
wygląd	gęsta, oleista, bezbarwna ciecz
zapach	brak
smak	słodkawy
w wodzie	miesza się z nią w każdej ilości
toksyczność	nietrujący

Higroskopijność to klucz. Glicerol nie tyle nawilża, ile nie pozwala wyschnąć — i na tym opiera się każde jego zastosowanie.

Dlaczego glicerol nie pozwala wyschnąć

Twój dom jest pełen gliceryny

gdzie	po co
krem, balsam, mydło	zatrzymuje wodę w skórze
pasta do zębów	pasta w tubce nie zasycha na kamień
syrop na kaszel	powleka gardło i słodzi bez cukru
lukier, pierniki, żelki	ciasto po tygodniu wciąż jest miękkie

Zapowiedź. Glicerol jest też składnikiem każdego tłuszczu — masła, oleju i słoniny. Wrócimy do niego w lekcji o tłuszczach.

Znajdź glicerynę na własnej półce

1
Weź tubkę kremu albo pasty do zębów. Skład kosmetyku wypisuje się od składnika, którego jest najwięcej. Gliceryna stoi zwykle w pierwszej trójce — tuż za wodą, czyli Aqua.
2
Szukaj angielskiej nazwy. Na kosmetykach glicerol podpisany jest jako Glycerin albo Glycerol — polskiej nazwy tam nie znajdziesz.
3
W jedzeniu ma numer. Na liście składników żelków, lukru czy gotowego ciasta ta sama substancja występuje jako E422 — glicerol. Sprawdź opakowanie w kuchennej szafce.
4
Zobacz, co łączy te produkty. Krem, pasta, lukier i żelek psują się tak samo: przez wyschnięcie. W każdym z nich glicerol robi dokładnie jedno — trzyma wodę.
Wskazówka
Jedna właściwość, pięć różnych półek w sklepie. Tak właśnie wygląda chemia użytkowa.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Cukiernik dodaje glicerynę do lukru, żeby pierniki nie stwardniały po dwóch dniach. Która właściwość glicerolu za to odpowiada?

Pułapka! „Skoro słodki, to cukier”

Źle: gliceryna jest słodka, więc to jakaś odmiana cukru.

Dobrze: o przynależności związku decyduje jego budowa, a nie smak na języku. Glicerol ma trzy grupy $\mathrm{OH}$ na łańcuchu węglowym, więc jest alkoholem — cukry to zupełnie inna grupa związków, o innej budowie i innym wzorze. Smak nie jest w chemii żadnym kryterium podziału: słodkie są glicerol, glukoza i ksylitol, a każde z nich należy gdzie indziej.

Ściąga do zapamiętania

Czym jest glicerol i skąd biorą się jego zastosowania?

Glicerol (gliceryna) to alkohol polihydroksylowy: $\mathrm{C_3H_5}(\mathrm{OH})_3$ , trzy grupy $\mathrm{OH}$ na trzech atomach węgla. Gęsta, bezbarwna, bezwonna, słodkawa ciecz, mieszająca się z wodą w każdej ilości i — w przeciwieństwie do metanolu $\mathrm{CH_3OH}$ — nietrująca. Kluczowa cecha: higroskopijność, czyli ściąganie wody z powietrza. Stąd kremy i mydła, pasty do zębów, syropy na kaszel oraz lukier i żelki (E422). Jest też składnikiem tłuszczów, a z niego samego powstaje nitrogliceryna.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak sprawdzić tę lekcję bez zeszytu i bez odczynników?: Wystarczy spacer po łazience i kuchni z jednym pytaniem: znajdź trzy opakowania, na których jest gliceryna. Na kosmetykach szukamy słowa Glycerin, w jedzeniu symbolu E422. Przy każdym znalezisku warto zapytać: po co jej tam dodano? Odpowiedź zawsze brzmi tak samo — żeby produkt nie wysechł. To jedno zdanie streszcza całą lekcję lepiej niż definicja z podręcznika.
Dziecko myli glicerol z etanolem i metanolem. Jak to rozdzielić?: Najprościej po liczbie grup $\mathrm{OH}$ : metanol $\mathrm{CH_3OH}$ i etanol $\mathrm{C_2H_5OH}$ mają po jednej, glicerol $\mathrm{C_3H_5}(\mathrm{OH})_3$ ma trzy — i to właśnie te trzy grupy czynią go alkoholem polihydroksylowym. Druga różnica jest z życia: glicerol połykamy w syropie na kaszel bez szkody, a metanol jest silną trucizną, po której grozi utrata wzroku. Ta sama grupa związków, skrajnie różne skutki.
Czy gliceryna w kosmetykach i jedzeniu jest bezpieczna?: Glicerol jest związkiem nietoksycznym, dopuszczonym do żywności jako dodatek E422 i obecnym w każdym tłuszczu, który zjadamy — organizm zna go doskonale. Warto natomiast zwrócić uwagę na coś innego: sam czysty glicerol na skórę w bardzo suchym pomieszczeniu potrafi ciągnąć wodę z głębszych warstw naskórka, dlatego w kremach występuje rozcieńczony, a nie w postaci czystej.

Sprawdź się!

Który wzór przedstawia glicerol?

Co znaczy, że glicerol jest alkoholem polihydroksylowym?

Dlaczego gliceryna w kremie chroni skórę przed wysuszeniem?

Który z tych alkoholi jest silną trucizną, grożącą utratą wzroku?

Glicerol występuje w przyrodzie jako składnik pewnej grupy substancji. Której?

Następny temat

Kwasy karboksylowe — mrówkowy i octowy