Krajobraz pobrzeża Bałtyku
W tej lekcji1/10
Siedzę na wydmie pod Łebą i patrzę, jak piasek zasypuje las. Nie w bajce — naprawdę, kilka metrów rocznie. To samo morze, które przez wakacje wygląda na leniwe, potrafi zjeść klif w Jastrzębiej Górze i usypać z tego piasku pięćdziesiąt kilometrów mierzei. Pobrzeże to najbardziej ruchliwy krajobraz w Polsce.
Pas najniższy i najmłodszy
Pobrzeża to pierwszy pas Polski, licząc od morza. Krajobraz jest tu nizinny — teren rzadko przekracza 100 m n.p.m., a na Żuławach schodzi nawet poniżej poziomu morza.
Morze zabiera i morze oddaje
Fale wykonują dwie przeciwne prace naraz. Abrazja to niszczenie: fale podcinają brzeg i zostaje klif — stroma ściana. Akumulacja to usypywanie: z przyniesionego piasku powstają plaża i mierzeja, a z plaży wiatr sypie wydmy.
To ten sam piasek: wyrwany z klifu w jednym miejscu i złożony kilkanaście kilometrów dalej. Prąd przybrzeżny działa jak taśmociąg wzdłuż całego wybrzeża.
Jak z zatoki robi się zalew
- 1
1. Zatoka. Morze wcina się w ląd. Wzdłuż brzegu płynie prąd i niesie piasek zdarty gdzie indziej z klifu.
- 2
2. Piaszczysty wał. Tam, gdzie prąd zwalnia, piasek zaczyna się osadzać. Z wody wyrasta długi wał — to mierzeja.
- 3
3. Odcięcie. Mierzeja rośnie i odgradza zatokę od otwartego morza. Zostaje wąska cieśnina albo nie zostaje nic.
- 4
Zalew Wiślany: zatoka odcięta od Bałtyku Mierzeją Wiślaną; obok Mierzeja Helska, wciąż otwarta 4. Zalew. Odcięty zbiornik to zalew — Wiślany albo Szczeciński. Woda jest w nim jeszcze mniej słona niż w morzu, bo wpadają do niej rzeki.
- 5
5. Jezioro przybrzeżne. Gdy mierzeja zamknie zatokę całkowicie, powstaje jezioro: Łebsko i Gardno w Słowińskim Parku Narodowym były kiedyś zatokami Bałtyku.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Na wybrzeżu Wolina morze podcina brzeg i tworzy stromą ścianę wysoką na kilkadziesiąt metrów. Jak nazywa się ta forma i praca morza, która ją zrobiła?
Wydmy, które chodzą
Wiatr wywiewa suchy piasek z plaży i usypuje z niego wydmy. Jeśli nic ich nie trzyma, wędrują dalej w głąb lądu.
Z czego żyje wybrzeże
Turystyka. Latem ludność Kołobrzegu czy Władysławowa rośnie kilkakrotnie. Stąd nadmorskie deptaki, smażalnie i uzdrowiska.
Nadmorskie miasto chce zatrzymać wydmę, która zasypuje drogę. Które rozwiązanie działa i pasuje do parku narodowego?
Pułapka! „Bałtyk jest słony jak każde morze”
Źle: morze to morze — wszystkie są jednakowo słone.
Ściąga do zapamiętania
Co składa się na krajobraz pobrzeża Bałtyku?
PAS: pobrzeża to najniższy i najmłodszy pas Polski, nizinny, miejscami poniżej poziomu morza (Żuławy). PRACA MORZA — dwie przeciwne: ABRAZJA niszczy brzeg i tworzy KLIFY (Jastrzębia Góra, Gosań na Wolinie — 93 m), AKUMULACJA usypuje PLAŻE i MIERZEJE. Mierzeja odcina zatokę i powstaje ZALEW (Wiślany, Szczeciński) albo JEZIORO PRZYBRZEŻNE (Łebsko, Gardno). Półwysep Helski to mierzeja długa na 35 km. WYDMY sypie wiatr z suchego piasku plaży; ruchome wydmy Słowińskiego PN pod Łebą przesuwają się o kilka metrów rocznie i zasypują las — zatrzymuje je dopiero roślinność. GOSPODARKA: turystyka i uzdrowiska, rybołówstwo (Hel, Ustka, Darłowo), porty w Gdańsku i Gdyni, bursztyn — kopalna żywica sprzed 40 mln lat. ZASOLENIE: Bałtyk ma około 7 g soli na litr wobec 35 g w oceanie, bo wpada do niego dużo rzek, a z oceanem łączą go tylko wąskie cieśniny duńskie.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak zapamiętać różnicę między abrazją a akumulacją?
Przez skojarzenie z dwoma znanymi słowami. Abrazja jest w tej samej rodzinie co „ścierać” — papier ścierny po angielsku to abrasive, a morze dosłownie ściera brzeg. Akumulacja to to samo słowo co „akumulator”, czyli coś, co gromadzi — morze gromadzi piasek. Potem wystarczy jedno pytanie kontrolne przy każdej formie terenu: czy tu czegoś ubyło, czy przybyło? Klif — ubyło. Mierzeja, plaża, wydma — przybyło.
- Jedziemy nad morze. Co warto pokazać dziecku na miejscu?
Trzy rzeczy widać z każdej plaży bez wycieczki. Po pierwsze, wydmę za plażą — niech dziecko sprawdzi, gdzie rośnie trawa, a gdzie jest goły piasek, i powie, która część wędruje. Po drugie, tabliczkę z zakazem wchodzenia na wydmy: teraz wie, że to nie kaprys, tylko ochrona hamulca. Po trzecie, wodę — mały łyk (albo mokry palec do ust) i porównanie z wodą z wakacji nad Adriatykiem czy Morzem Śródziemnym. Jeśli jesteście w okolicach Łeby, warto dojechać do ruchomych wydm; wejście na Łącką to około godziny marszu.
- Czy bursztyn faktycznie da się znaleźć na plaży?
Tak, i to jest świetne zadanie na jesienny wyjazd. Bursztyn wyrzucają na brzeg sztormy, więc szuka się go po wietrznej nocy, wśród brązowych wodorostów i patyków wyrzuconych na linii przyboju. Jest lekki (unosi się w słonej wodzie), ciepły w dotyku i nie brzęczy o kamień jak szkło. Przy okazji dobrze powiedzieć dziecku, że to nie kamień, tylko żywica z drzew sprzed czterdziestu milionów lat — dlatego bywają w niej zatopione owady.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego woda w Bałtyku jest znacznie mniej słona niż w oceanie?
Stroma ściana brzegu podcinana przez fale to:
Jak powstał Zalew Wiślany?
Ruchome wydmy w Słowińskim Parku Narodowym przesuwają się o kilka metrów rocznie. Co je napędza i co je zatrzymuje?
Które zajęcie NIE jest typowe dla mieszkańców polskiego pobrzeża?