Pasowe ukształtowanie powierzchni Polski
W tej lekcji1/10
Lecę z Helu do Zakopanego i przez całą drogę muszę wznosić się coraz wyżej. Nad Bałtykiem mijam wydmy, dalej jeziora, potem płaskie pola, potem wapienne skałki, a na końcu granitowe granie. Polska jest ułożona jak schody — i to nie przypadek, tylko klucz do prawie wszystkiego, o czym uczysz się na geografii Polski.
Sześć pasów, jeden pod drugim
Polska dzieli się na pasy rzeźby terenu — sześć poziomych pasm ciągnących się z zachodu na wschód, ułożonych jeden pod drugim od Bałtyku po Tatry.
Kraj, który pnie się ku południu
Pasy nie leżą byle jak — układają się od najniższego na północy do najwyższego na południu. Nad morzem zaczynamy od zera, w Tatrach kończymy na 2499 m n.p.m. (Rysy).
Pociągiem z Gdańska do Zakopanego
- 1
Gdańsk, około 0 m n.p.m. Pas pobrzeży. Za oknem płasko jak stół, kanały, żurawie portowe. Pociąg rusza na południe.
- 2
Okolice Iławy, 100–150 m. Pas pojezierzy. Teren zaczyna falować: pagórki, lasy i jezioro za jeziorem — pamiątka po lądolodzie.
- 3
Warszawa, 100 m. Pas nizin. Znowu płasko, ale to nie jest ten sam poziom co nad morzem — jesteśmy już wyżej i pagórków nie ma.
- 4
Kielce, 260 m. Pas wyżyn. Za oknem garby Wyżyny Kieleckiej i wapienne kamieniołomy. Umownie wyżyna zaczyna się od 300 m n.p.m., ale nazwy regionów są starsze od tej granicy — samo miasto leży jeszcze poniżej niej.
- 5
Kraków i Kotlina Sandomierska, 200 m. Niespodzianka: teren na chwilę SPADA. Kotliny to zapadliska wciśnięte między wyżyny a góry — dlatego płynie tędy Wisła.
- 6
Zakopane, 800–1000 m. Pas gór. Sześć godzin jazdy, sześć pasów, prawie kilometr w górę.
Wszystkie 6 kroków odsłonięte.
Jedziesz z Gdańska prosto na południe. Który zestaw pasów miniesz w prawidłowej kolejności?
Dlatego polskie rzeki płyną na północ
Woda zawsze płynie z góry na dół. Skoro Polska wznosi się ku południu, to rzeki muszą uciekać na północ — i uciekają.
Polska to kraj nizinny
Trzy górne pasy zajmują większość kraju, więc liczby wychodzą jednoznaczne: około 75% powierzchni Polski leży poniżej 200 m n.p.m., ponad 90% — poniżej 300 m, a góry to tylko około 3%.
- poniżej 200 m n.p.m. 75%
- 200–500 m n.p.m. 22%
- powyżej 500 m n.p.m. (góry) 3%
Kolega mówi: „Wisła płynie na północ, bo tak jej wygodniej”. Jak wytłumaczysz to lepiej?
Pułapka! „Pasy to takie województwa”
Źle: pasy to podział Polski na części, coś jak województwa albo powiaty, tylko poziomo.
Ściąga do zapamiętania
Na czym polega pasowe ukształtowanie powierzchni Polski?
SZEŚĆ PASÓW z północy na południe: pobrzeża, pojezierza, niziny, wyżyny, kotliny, góry. Ciągną się równoleżnikowo (z zachodu na wschód) i układają się jak schody: teren WZNOSI SIĘ KU POŁUDNIU — od 1,8 m p.p.m. w Raczkach Elbląskich do 2499 m n.p.m. na Rysach. SKUTEK NAJWAŻNIEJSZY: skoro najwyżej jest na południu, rzeki spływają na północ — Wisła, Odra, Warta, Bug; 99,7% powierzchni kraju odwadnia się do Bałtyku. LICZBY: średnia wysokość Polski 173 m n.p.m.; około 75% kraju poniżej 200 m, ponad 90% poniżej 300 m, góry tylko około 3%. Polska to kraj NIZINNY z dwoma łańcuchami gór: Sudety (stare, zaokrąglone) i Karpaty (młodsze, z Tatrami). UWAGA: pasy to podział według UKSZTAŁTOWANIA terenu, nie granice administracyjne — jedno województwo może leżeć w dwóch pasach.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak zapamiętać kolejność sześciu pasów?
Najlepiej nie zapamiętywać jej jako listy, tylko jako podróż. Niech dziecko opowie trasę z Gdańska do Zakopanego i przy każdym pasie poda jedno konkretne miejsce: plaża w Gdańsku, jeziora na Mazurach, płaska Warszawa, kamieniołomy pod Kielcami, Kotlina Sandomierska, Tatry. Kolejność sama wynika z tego, że przez cały czas jedziemy pod górę. Pomaga też ręka: pięć palców to pięć pierwszych pasów, a kciuk w górze — góry.
- Dlaczego to takie ważne, że rzeki płyną na północ?
Bo to pierwszy przykład na geografii, w którym jedna rzecz TŁUMACZY drugą, zamiast być kolejnym faktem do wkucia. Ukształtowanie terenu (wyżej na południu) wyjaśnia kierunek rzek, kierunek rzek wyjaśnia, gdzie leżą porty i gdzie stawiano miasta, a nachylenie terenu wraca później przy powodziach. Warto zadać dziecku pytanie kontrolne: „a gdyby góry były na północy?”. Jeśli odpowie, że Wisła płynęłaby wtedy w drugą stronę, temat jest zrozumiany, a nie zapamiętany.
- Gdzie to zobaczyć poza podręcznikiem?
W mapie w telefonie. W Mapach Google wystarczy włączyć widok terenu (warstwa „Teren”) i przewinąć Polskę z góry na dół — kolory zmieniają się z zieleni na żółć i brąz dokładnie tam, gdzie przebiegają granice pasów. Drugi sposób to wpisanie w wyszukiwarkę wysokości miejsca, w którym mieszkacie, i porównanie jej ze średnią 173 m: sama ta jedna liczba mówi dziecku, w którym pasie żyje.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
W jakiej kolejności leżą pasy rzeźby terenu, licząc od Bałtyku na południe?
Średnia wysokość Polski wynosi 173 m n.p.m. Co z tego wynika?
Dlaczego Wisła, Odra i Warta płyną na północ?
Czym są pasy rzeźby terenu?
Jedziesz z Kielc (Wyżyna Kielecka, 260 m) do Zakopanego. Przez jaki pas przejedziesz PO DRODZE, zanim wjedziesz w góry?