Krajobraz wysokogórski Himalajów
W tej lekcji1/10
Jest na świecie mur, którego my, ptaki wędrowne, zwykle nie przekraczamy — po prostu go oblatujemy. Tylko gęś tybetańska przelatuje nad Himalajami na wysokości siedmiu kilometrów, tam gdzie w jednym wdechu jest o połowę mniej tlenu. Człowiek, żeby wejść na tę wysokość, potrzebuje sześciu tygodni przygotowań i butli z tlenem na plecach.
Dach świata
Himalaje ciągną się na 2400 km przez Nepal, Indie, Chiny, Bhutan i Pakistan. Na Ziemi jest 14 szczytów wyższych niż 8000 metrów i wszystkie stoją właśnie tutaj albo w sąsiednim Karakorum.
Góry z czołowego zderzenia
Skorupa Ziemi jest popękana na wielkie płyty, które powoli się przesuwają. Indie były kiedyś osobną wyspą i płynęły na północ, aż jakieś 50 milionów lat temu wjechały w Azję. Skały na styku spiętrzyły się jak blacha w zderzonych samochodach — tak powstały Himalaje.
Na szczycie Everestu leżą wapienie z muszlami morskich zwierząt. Ta skała była kiedyś dnem oceanu.
Piętra roślinności: od bananów do lodu w cztery dni marszu
- 1
1000 m — ciepłe doliny. Startujemy wśród pól ryżowych na tarasach, bananowców i palm. Jest parno jak w lecie nad Wisłą, tylko cieplej. Im wyżej pójdziemy, tym chłodniej: średnio o 0,6 stopnia na każde 100 metrów.
- 2
2000–3000 m — lasy. Dęby, magnolie i całe zbocza kwitnących rododendronów. Tuż nad górną granicą tego piętra, na 3440 m, leży Namcze Bazar — największa wioska Szerpów i ostatnie miejsce z targowiskiem.
- 3
3000–4000 m — ostatnie drzewa. Krzywe jałowce i brzoza himalajska, coraz niższe i rzadsze. Około 4000 m przebiega granica lasu — wyżej nie rośnie już żadne drzewo.
- 4
4000–5000 m — hale. Trawy, poduszki mchów i porostów, żółte maki. Pasą się jaki, bo tylko one dają tu mleko. Nocą minus 10 stopni nawet latem.
- 5
Piętra roślinności w Himalajach Powyżej 5000 m — wieczny śnieg. To granica wiecznego śniegu: śnieg, który nie topnieje nawet w lipcu. Wszystko ponad nią jest białe i spływa w dół wolnymi rzekami lodu — lodowcami. Baza pod Everestem stoi na lodowcu Khumbu, 5364 m.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Na 3400 m rosną jeszcze lasy, na 4500 m tylko trawy i mchy, a na 5200 m leży śnieg, który nie topnieje nigdy. Co zmienia się po drodze i układa roślinność w piętra?
Lodowce, z których pije pół Azji
Lodowiec działa jak wielka zamrażarka na wodę: zimą i w porze deszczowej przybiera, latem topnieje i oddaje wodę wtedy, gdy jest najbardziej potrzebna.
Strefa śmierci i ludzie, którzy tam wchodzą
Powyżej 8000 m zaczyna się strefa śmierci: organizm nie regeneruje się tam wcale, tylko zużywa. Dlatego wyprawa przez wiele tygodni się aklimatyzuje — wchodzi wysoko, śpi nisko i czeka, aż krew wytworzy więcej czerwonych krwinek.
W dolinach mieszkają Szerpowie, przystosowani do rzadkiego powietrza od pokoleń. Bez nich nie doszłaby na szczyt żadna z wielkich wypraw.
Wyprawa dociera do bazy pod Everestem w kwietniu i przez sześć tygodni wchodzi coraz wyżej, po czym schodzi z powrotem do bazy. Po co ta cała szarpanina w górę i w dół, zamiast iść prosto na szczyt?
Pułapka! „Na szczycie brakuje tlenu, bo powietrze się kończy”
Źle: wysoko w górach powietrze się kończy, więc tlenu jest coraz mniej procentowo.
Ściąga do zapamiętania
Krajobraz wysokogórski Himalajów — co trzeba wiedzieć?
GDZIE: 2400 km gór przez Nepal, Indie, Chiny, Bhutan i Pakistan; wszystkie 14 ośmiotysięczników świata są tutaj albo w Karakorum. Najwyższy jest Mount Everest, 8849 m (Sagarmatha, Czomolungma). SKĄD SIĘ WZIĘŁY: ze zderzenia płyty indyjskiej z azjatycką około 50 mln lat temu — dlatego na szczycie leżą wapienie z muszlami z dna oceanu. Indie napierają nadal (5 cm rocznie), góry rosną o kilka milimetrów w roku, a napięcie rozładowują trzęsienia ziemi (Nepal 2015). PIĘTRA ROŚLINNOŚCI: od pól ryżowych i bananowców w dolinach, przez lasy rododendronów, ostatnie jałowce i brzozy przy granicy lasu (około 4000 m), hale z jakami, aż po granicę wiecznego śniegu koło 5000 m. Wyżej jest tylko lód — te same piętra co w Tatrach, tylko liczniejsze i wyżej położone. LODOWCE: magazyn wody dla Gangesu, Brahmaputry i Indusu, od których zależy ponad pół miliarda ludzi. CZŁOWIEK: powyżej 8000 m strefa śmierci, konieczna kilkutygodniowa aklimatyzacja (więcej czerwonych krwinek), pomoc Szerpów; Wanda Rutkiewicz 1978, pierwsze zimowe wejście Cichego i Wielickiego 1980. TLEN: na szczycie te same 21 procent, ale powietrze jest trzy razy rzadsze, więc w jednym wdechu tlenu jest trzy razy mniej.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać dziecku, czym naprawdę jest 8849 metrów?
Liczby w tej skali nic nie znaczą, dopóki nie mają punktu odniesienia. Najlepiej działają trzy porównania. Rysy mają 2499 m, więc Everest to trzy i pół Rysów jeden na drugim. Samolot pasażerski leci na 10–11 km, czyli zaledwie dwa kilometry ponad szczytem — przy oknie widać wtedy szczyty z góry. I trzecie: baza pod Everestem stoi wyżej (5364 m), niż wynosi najwyższy szczyt Europy Zachodniej, Mont Blanc (4808 m), a to dopiero początek drogi.
- Skąd wiadomo, że na szczycie Everestu było kiedyś morze?
Ze skał, które da się wziąć do ręki. Wierzchołek Everestu zbudowany jest z wapienia pełnego skamieniałych muszli i szkieletów morskich zwierząt, a wapień powstaje wyłącznie na dnie płytkiego morza. Ten sam wniosek dziecko może wyciągnąć bliżej domu: skamieniałe muszle znajduje się w wapieniach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i w Tatrach Zachodnich. Jeśli skała z dna morza leży dziś kilometry nad poziomem morza, to znaczy, że ktoś ją tam wypiętrzył — a robi to zderzenie płyt.
- Dziecko pyta, dlaczego wspinacze biorą butle z tlenem — czy tam naprawdę nie ma tlenu?
To najczęstsze nieporozumienie w tym temacie i warto je wyprostować od razu. Powietrze ma na szczycie dokładnie ten sam skład co u nas: około 21 procent tlenu. Różnica polega na gęstości — im wyżej, tym mniej powietrza ciśnie z góry, więc w tej samej objętości wdechu mieści się mniej cząsteczek, na Evereście mniej więcej trzy razy mniej. Butla nie dowozi więc brakującego pierwiastka, tylko zagęszcza porcję. Domowe porównanie: ta sama herbata, ale nalana do dna kubka.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Skąd wzięły się Himalaje?
Dlaczego na szczycie Everestu trudno oddychać?
Które wielkie rzeki zasilają lodowce Himalajów?
Po co wyprawa spędza tygodnie na aklimatyzacji?
Jak mają się piętra roślinności w Himalajach do tych w Tatrach?