Krajobraz tajgi i tundry
W tej lekcji1/10
Lecę na północ nad Syberią. Pod skrzydłami świerki. Po godzinie — dalej świerki. Po pięciu godzinach nadal świerki, bo ten las ciągnie się przez pół globusa. A potem, w ciągu kilkunastu kilometrów, drzewa po prostu się kończą, jakby ktoś przeciągnął po ziemi linijkę. Za tą linią zaczyna się drugi krajobraz, w którym nic nie sięga mi wyżej niż do kolan.
Dwa pasy jeden nad drugim
Im dalej na północ, tym krajobrazy układają się równiej — w pasy, jak piętra na regale.
Igła i stożek, czyli dwie sztuczki na zimę
Zimą woda w ziemi jest lodem, więc korzenie nie mają czego pić. Szeroki liść wyparowałby wodę, której drzewo nie ma jak uzupełnić.
Popiół pod świerkami, bogactwo nad nimi
Igły rozkładają się latami i dają kwaśną próchnicę. Deszcz wypłukuje z niej sole mineralne w głąb, a tuż pod ściółką zostaje jasna, wyjałowiona warstwa w kolorze popiołu — to gleba bielicowa, jedna z najuboższych na świecie. Dlatego pól uprawnych w tajdze prawie nie ma.
Bogactwem tajgi jest samo drewno: Rosja, Kanada, Finlandia i Szwecja żyją z desek, papieru i mebli, które stąd pochodzą.
W Jakucji obok siebie rosną świerk i modrzew. Modrzew jest drzewem iglastym, ale na zimę zrzuca igły jak nasza brzoza liście. Co dzięki temu zyskuje świerk, który igieł nie zrzuca?
Tundra, czyli las niższy od twojego buta
Za granicą lasu rosną mchy, porosty i turzyce, a między nimi karłowate brzozy i wierzby — prawdziwe drzewa, tylko wysokie na 20 centymetrów. Rosną przy ziemi nie z lenistwa: przy gruncie wiatr jest słabszy, a zimą śnieg przykrywa je jak kołdra.
Najważniejszy jest tu chrobotek reniferowy, szarozielony porost, który zimą wygrzebuje się spod śniegu — podstawowe jedzenie reniferów.
Wieczna zmarzlina krok po kroku
- 1
Zima. Mróz sięga minus 50 stopni i grunt przemarza głębiej, niż lato zdąży odmrozić. Po tysiącach takich zim ziemia jest zamarznięta na stałe — w Jakucji nawet na 1500 metrów w głąb. To wieczna zmarzlina.
- 2
Skala pionowa nie jest liniowa, tylko logarytmiczna — cienkie warstwy są pogrubione, żeby dało się je zobaczyć.
Latem odmarza tylko wierzchni metr; pod nim grunt zamarznięty od tysięcy lat Lato. Słońce rozmraża tylko cienką warstwę na wierzchu, od kilkunastu centymetrów do metra. Wszystko poniżej zostaje twarde jak beton.
- 3
Woda nie ma dokąd wsiąknąć. Pod spodem jest lód, więc woda z topniejącego śniegu zostaje na powierzchni. Tundra zamienia się w wielkie bagno pełne jeziorek — chociaż deszczu pada tu mniej niż w Warszawie.
- 4
Komary. Stojąca woda to raj dla larw. Chmury komarów są tak gęste, że renifery uciekają przed nimi na wietrzne grzbiety i na płaty śniegu.
- 5
Ludzie chodzą za stadem. Saamowie w Laponii i Nieńcy na Syberii wypasają renifery: latem na tundrze, zimą bliżej tajgi, gdzie spod śniegu da się wygrzebać chrobotek.
- 6
Gdy zmarzlina odpuszcza. W cieplejszym klimacie odmarzająca warstwa robi się coraz grubsza: domy postawione na palach przechylają się, drogi falują, a z rozmarzniętych resztek roślin uchodzi metan — gaz, który ociepla klimat jeszcze bardziej.
Wszystkie 6 kroków odsłonięte.
Latem tundra jest grząska i pełna jeziorek, chociaż deszczu pada tu mniej niż w Warszawie. Skąd bierze się ta woda na powierzchni?
Pułapka! „W tundrze nic nie rośnie”
Źle: tundra to goła, zmarznięta pustynia — same kamienie i lód.
Ściąga do zapamiętania
Tajga i tundra — czym się różnią i dlaczego wyglądają właśnie tak?
GDZIE: dwa pasy na dalekiej północy, jeden nad drugim — niżej tajga, wyżej tundra, za nią lód Arktyki. TAJGA: największy las świata (Skandynawia, Syberia, Alaska, Kanada), drzewa iglaste. Igła jest mała i woskowa, więc zimą nie traci wody, której zamarznięta ziemia nie odda; zostaje na gałęzi, więc drzewo startuje pierwszego dnia krótkiego lata. Stożkowata korona zrzuca śnieg, zamiast się pod nim łamać. GLEBA: bielicowa — kwaśna, wypłukana, w kolorze popiołu, więc rolnictwa tu prawie nie ma; bogactwem jest drewno. ZWIERZĘTA: niedźwiedź brunatny, ryś, wilk, łoś. TUNDRA: lato za krótkie i za zimne na drzewa, więc rosną mchy, porosty (chrobotek reniferowy), turzyce i karłowate brzozy przy samej ziemi. WIECZNA ZMARZLINA: grunt zamarznięty przez cały rok, latem odmarza tylko cienki wierzch — woda nie wsiąka i tundra staje się bagnem pełnym komarów. LUDZIE: Saamowie i Nieńcy wypasają renifery, które zimą żywią się chrobotkiem. KLIMAT: gdy zmarzlina rozmarza głębiej, domy się przechylają, drogi falują, a z gruntu uchodzi metan.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Da się pokazać coś z tej lekcji bez wyjazdu na Syberię?
Trzy rzeczy są w zasięgu spaceru. Po pierwsze chrobotek: ten sam porost, który jedzą renifery, rośnie w polskich borach sosnowych, na przykład w Borach Tucholskich — szarozielone poduszki, które chrupią pod butem, gdy są suche. Po drugie bielica: w suchym borze wystarczy wbić łopatę na dwa sztychy, żeby zobaczyć jasną, popielatą warstwę tuż pod ściółką. Po trzecie mapa: w Mapach Google warto wpisać Jakuck albo Norylsk i przełączyć na widok satelitarny — las urywa się tam na tyle wyraźnie, że dziecko samo pokaże palcem granicę tajgi i tundry.
- Po co piątoklasiście wiedza o wiecznej zmarzlinie?
Bo to jedno z najczęściej powracających haseł w wiadomościach o klimacie, a bez tej lekcji brzmi jak abstrakcja. Tutaj dziecko dostaje konkret: zamarznięty grunt trzyma w sobie resztki roślin sprzed tysięcy lat, a gdy odmarza, bakterie zabierają się do nich i wypuszczają metan. Do tego dochodzi rzecz widoczna gołym okiem — przechylone bloki w Jakucku i falujące drogi. To dobry moment, żeby porozmawiać o tym, że skutki ocieplenia bywają mechaniczne, a nie tylko statystyczne.
- Dziecko myli tundrę z pustynią lodową — jak to rozdzielić?
Najprościej jednym pytaniem: czy pod stopami jest ziemia z roślinami, czy sam lód? W tundrze jest gleba, latem kwiaty, komary, renifery i ludzie, którzy je wypasają. Na Antarktydzie i we wnętrzu Grenlandii jest lód na kilometry w głąb i żadnych roślin poza porostami na nagich skałach. Pomaga też pytanie o granicę lasu: tundra zaczyna się tam, gdzie kończą się drzewa, a pustynia lodowa tam, gdzie kończy się cała roślinność.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego drzewa tajgi mają igły zamiast szerokich liści?
Czym jest wieczna zmarzlina?
Dlaczego w tajdze prawie nie zakłada się pól uprawnych?
Czym zimą żywią się renifery Saamów?
Co się dzieje, gdy w cieplejszym klimacie zmarzlina rozmarza głębiej?