Czym różni się less od zwykłego piasku — da się to pokazać w domu?

Tak, wystarczy szklanka wody i dwie garście: piasku z piaskownicy oraz suchej ziemi ogrodowej albo mąki. Piasek wsypany do wody opada od razu, mąka i drobna ziemia utrzymują się w zawiesinie i mętnieją — a to właśnie te najdrobniejsze cząstki wiatr potrafi unieść na setki kilometrów. Drugi test jest jeszcze prostszy: w mokrym piasku ścianka dołka natychmiast się osuwa, w gęstej ziemi stoi pionowo. Na tym polega cała tajemnica wąwozów.

Gdzie pojechać, żeby dziecko zobaczyło to na własne oczy?

Najlepszym adresem jest Kazimierz Dolny. Wąwóz Korzeniowy Dół leży kwadrans spacerem od rynku, jest bezpłatny i przechodzi się go w kilkanaście minut, a ściany z lessu i korzenie nad głową robią wrażenie na każdym. W okolicy jest kilkanaście podobnych wąwozów, więc łatwo dołożyć drugi. Jeśli macie dwa dni, warto dojechać na Roztocze: szumy na Tanwi i koniki polskie w Roztoczańskim Parku Narodowym.

Dlaczego mówimy, że wyżyna leży wyżej, skoro na zdjęciach widać płaskie pola?

Bo mierzymy wysokość od poziomu morza, a nie od tego, co widać dookoła. Wyżyna jest podniesiona w całości, więc stojąc na niej nie ma się wrażenia wysokości — dopiero gdy podejdzie się do krawędzi doliny Wisły albo do wąwozu, robi się kilkadziesiąt metrów w dół. Pomaga porównanie z mapą hipsometryczną: kolor wyżyn jest ciemniejszy niż nizin, choć teren wygląda na zdjęciach podobnie.

Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej

około 10 minut

W tej lekcji1/11

Za traktorem, który orze pole pod Hrubieszowem, chodzi kilkanaście bocianów — moich kuzynów. Wiedzą, co robią: skiba, którą wywraca pług, jest tu prawie czarna i aż pachnie życiem. Takiej ziemi nie ma nigdzie indziej w Polsce. A wiesz, kto ją tu przywiózł? Wiatr.

Wiatr przywiał tu glebę

W epoce lodowej przed czołem lądolodu leżały gołe, zimne równiny bez trawy i drzew. Wiatr porywał z nich najdrobniejszy pył i sypał go setki kilometrów dalej, warstwa po warstwie.

Skąd wziął się less: pył, który przyleciał z wiatrem

Czarnoziem, czyli najlepsza gleba w Polsce

Z lessu przez tysiące lat powstały tu gleby, jakich w kraju prawie nie ma: czarnoziemy. Ich górna warstwa jest ciemna od próchnicy, gruba nawet na metr, i doskonale trzyma wodę.

Przekrój pod polem koło Hrubieszowa: metr czarnoziemu na kilkunastu metrach lessu

Co rośnie na dobrej ziemi

Żyzna gleba pozwala uprawiać rośliny wymagające, których na słabych piaskach nikt by nie posiał.

Wyżyna Lubelska: gdzie leżą czarnoziemy, chmielniki i plantacje malin (granice przybliżone)

Jak woda wycina wąwóz w lessie

1
1. Ulewa na gołym polu. Po orce nic nie trzyma gleby. Woda nie wsiąka tak szybko, jak pada, więc spływa po stoku strużkami.
2
2. Pierwsza bruzda. Strużka zabiera ze sobą pył i wcina się w miękki less. Po jednej burzy potrafi zostać rowek głębszy niż kalosz.
3
3. Pionowe ściany. Tu less pokazuje swoją sztuczkę: nie osypuje się jak piasek, tylko trzyma ścianę pionowo, prosto jak mur. Bruzda pogłębia się, ale nie rozlewa.
4
4. Koleiny i kopyta. Przez taki żleb wiedzie zwykle droga polna. Koła wozów i buty ludzi rozjeżdżają dno, a każda kolejna ulewa spłukuje je niżej.
5
5. Wąwóz. Po kilkuset latach idzie się dnem korytarza o ścianach wyższych od domu, z korzeniami drzew nad głową. Tak powstał Korzeniowy Dół pod Kazimierzem Dolnym — pół kilometra wąwozu, do którego można po prostu wejść.
Wskazówka
Wokół Kazimierza wąwozów jest taka gęstwina, że na jednym kilometrze kwadratowym mieści się ich kilka kilometrów.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego wąwozy o pionowych ścianach powstają w lessie, a nie w piaszczystej wydmie nad Bałtykiem?

Wyżyna Lubelska z lotu ptaka

Kiedy lecę nad Lubelszczyzną w lipcu, widzę pod sobą pasiasty koc. Pola są długie i wąskie, ułożone jeden przy drugim, a każde ma inny kolor: złoty owies, ciemna zieleń buraka, siwe pole rzepaku po zbiorach.

Weekend na Wyżynie Lubelskiej

1
Sobota rano, Kazimierz Dolny. Rynek pełen straganów z kogutami z chleba, nad miasteczkiem ruiny zamku, a spod niego widok na Wisłę i pola po drugiej stronie.
2
Kwadrans marszu dalej wchodzi się w Korzeniowy Dół. Jest chłodno i cicho, ściany z żółtego lessu górują nad głową, a z ich krawędzi wystają gołe korzenie drzew rosnących na polu wyżej.
3
Po drodze do Nałęczowa mija się rzędy jabłoni i chmielniki — wysokie konstrukcje z tyczek i sznurków, po których chmiel wspina się na siedem metrów do sierpniowego zbioru.
4
Niedziela na Roztoczu: w Roztoczańskim Parku Narodowym pasą się koniki polskie, potomkowie dzikich tarpanów, a na rzece Tanew woda spada z niskich progów skalnych — to słynne szumy.
5
Wracając, warto zatrzymać się na skraju pola pod Zamościem i po prostu wziąć grudkę ziemi do ręki. Czarna, krucha, rozcierająca się w palcach — to ten sam czarnoziem, o którym była mowa na początku.
Wskazówka
Cały ten weekend to jedna lekcja: less pod nogami, wąwóz przed nosem i pole po horyzont.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Rolnik z Wyżyny Lubelskiej i rolnik z piaszczystego Mazowsza sieją zboże. Dlaczego pierwszy wybiera pszenicę, a drugi żyto?

Pułapka! „Skoro wyżyna, to trzeba się wspinać”

Źle: wyżyna to taka niższa góra — są szczyty, przełęcze i strome podejścia.

Ściąga do zapamiętania

Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej — z czego się bierze?

LESS: drobny pył naniesiony przez wiatr w epoce lodowej, miękki, miejscami kilkanaście metrów grubości. GLEBA: z lessu powstały czarnoziemy — najżyźniejsze gleby w Polsce, ciemne od próchnicy, najwięcej wokół Hrubieszowa i Tomaszowa Lubelskiego. UPRAWY: pszenica, burak cukrowy, chmiel (Krasnystaw, Puławy), maliny i porzeczki (Kraśnik), tytoń i warzywa. KRAJOBRAZ: długie wąskie pasy pól bez miedz i nieużytków, mało lasów, wsie ciągnące się wzdłuż drogi. WĄWOZY LESSOWE: woda spływająca po stoku wcina się w less, który trzyma pionowe ściany — stąd korytarze o ścianach wyższych od domu, jak Korzeniowy Dół pod Kazimierzem Dolnym. ROZTOCZE: pas zalesionych wzgórz do 390 m na południowym wschodzie, Roztoczański PN, koniki polskie, szumy na Tanwi. WYŻYNA to nie góra: leży wysoko (umownie powyżej 300 m n.p.m., choć nazwy regionów są starsze od tej granicy — sama Wyżyna Lubelska ma przeważnie 200–300 m), ale na wierzchu jest w miarę płaska.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Czym różni się less od zwykłego piasku — da się to pokazać w domu?: Tak, wystarczy szklanka wody i dwie garście: piasku z piaskownicy oraz suchej ziemi ogrodowej albo mąki. Piasek wsypany do wody opada od razu, mąka i drobna ziemia utrzymują się w zawiesinie i mętnieją — a to właśnie te najdrobniejsze cząstki wiatr potrafi unieść na setki kilometrów. Drugi test jest jeszcze prostszy: w mokrym piasku ścianka dołka natychmiast się osuwa, w gęstej ziemi stoi pionowo. Na tym polega cała tajemnica wąwozów.
Gdzie pojechać, żeby dziecko zobaczyło to na własne oczy?: Najlepszym adresem jest Kazimierz Dolny. Wąwóz Korzeniowy Dół leży kwadrans spacerem od rynku, jest bezpłatny i przechodzi się go w kilkanaście minut, a ściany z lessu i korzenie nad głową robią wrażenie na każdym. W okolicy jest kilkanaście podobnych wąwozów, więc łatwo dołożyć drugi. Jeśli macie dwa dni, warto dojechać na Roztocze: szumy na Tanwi i koniki polskie w Roztoczańskim Parku Narodowym.
Dlaczego mówimy, że wyżyna leży wyżej, skoro na zdjęciach widać płaskie pola?: Bo mierzymy wysokość od poziomu morza, a nie od tego, co widać dookoła. Wyżyna jest podniesiona w całości, więc stojąc na niej nie ma się wrażenia wysokości — dopiero gdy podejdzie się do krawędzi doliny Wisły albo do wąwozu, robi się kilkadziesiąt metrów w dół. Pomaga porównanie z mapą hipsometryczną: kolor wyżyn jest ciemniejszy niż nizin, choć teren wygląda na zdjęciach podobnie.

Sprawdź się!

Skąd na Wyżynie Lubelskiej wziął się less?

Dlaczego wąwozy lessowe mają ściany pionowe jak mur?

Co uprawia się przede wszystkim na Wyżynie Lubelskiej?

Czym wyżyna różni się od gór?

Bociek leci w lipcu nad Wyżyną Lubelską. Co zobaczy pod sobą?

Następny temat

Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej