Globus — model Ziemi. Południki i równoleżniki
W tej lekcji1/10
Co roku lecę z polskiego komina do Republiki Południowej Afryki — dziesięć tysięcy kilometrów bez nawigacji w telefonie. Ludzie, żeby powtórzyć taką trasę, opletli całą planetę siatką wyobrażonych linii. Dzięki niej każde miejsce na Ziemi ma swój adres i da się je podać przez radio komuś, kto nigdy tam nie był.
Globus — jedyny model, który nie oszukuje
Ziemia jest kulą, a kartka papieru jest płaska. Skórki pomarańczy nie da się rozprostować tak, żeby nigdzie nie pękła — i dokładnie ten kłopot ma każda mapa świata.
Oś, bieguny i równik
Przez środek Ziemi przechodzi wyobrażona oś ziemska — planeta obraca się wokół niej raz na dobę. Oś przebija powierzchnię w dwóch punktach: to biegun północny (N) i biegun południowy (S).
Południki biegną z północy na południe
Południk to półokrąg prowadzący od bieguna do bieguna. Wszystkie południki mają tę samą długość — około 20 000 km — i wszystkie zbiegają się w dwóch punktach, na biegunach. Idąc wzdłuż południka, idziesz cały czas na północ albo cały czas na południe.
Numer zero dostał ten, który przechodzi przez londyńską dzielnicę Greenwich. Razem z południkiem 180° dzieli Ziemię na półkulę zachodnią i wschodnią.
Równoleżniki są równoległe do równika
Równoleżniki to okręgi równoległe do równika: nigdy się nie przecinają i nigdy nie spotykają. Za to różnią się długością — najdłuższy jest równik (40 075 km), a każdy następny w stronę bieguna jest krótszy. Na samym biegunie z okręgu zostaje punkt.
Cztery mają własne imiona: zwrotnik Raka i zwrotnik Koziorożca (23,5° N i S) oraz dwa koła podbiegunowe (66,5° N i S).
Znajdź Polskę na globusie w czterech ruchach
- 1
Ruch 1. Znajdź równik i sprawdź, po której stronie leży Polska. Nad nim — czyli na półkuli północnej. Połowa planety właśnie odpadła.
- 2
Ruch 2. Teraz południk zerowy, ten przez Greenwich. Polska leży na wschód od niego, na półkuli wschodniej. Zostaje ćwiartka globusa.
- 3
Ruch 3. Suń palcem po południku w górę. Polska mieści się między równoleżnikiem 49° N (szczyt Opołonek w Bieszczadach) a niecałymi 55° N (przylądek Rozewie nad Bałtykiem, 54°50′ N).
- 4
Ruch 4. I w bok: między południkiem 14° E (Świnoujście, 14°07′ E) a nieco ponad 24° E (zakole Bugu pod Zosinem, 24°09′ E). Cztery linie zamknęły cały kraj w prostokącie — po to właśnie jest siatka.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Który opis pasuje do południków, a nie do równoleżników?
Pułapka! „Południk pokazuje południe, więc jest tylko jeden”
Źle: skoro południk wskazuje kierunek na południe, to na Ziemi jest jeden prawdziwy południk, a reszta linii to dodatki.
Samolot startuje z Kampali w Ugandzie, leżącej tuż na północ od równika, i leci prosto na południe wzdłuż jednego południka. Co dzieje się z jego położeniem?
Ściąga do zapamiętania
Globus, południki i równoleżniki — co trzeba wiedzieć?
GLOBUS: jedyny model Ziemi bez zniekształceń, bo sam jest kulą; każda płaska mapa coś rozciąga (Grenlandia wygląda na niej jak Afryka, a jest 14 razy mniejsza). OŚ I BIEGUNY: Ziemia obraca się wokół osi ziemskiej, która przebija powierzchnię na biegunie północnym i południowym. RÓWNIK: leży w połowie drogi między biegunami, ma 40 075 km i dzieli planetę na półkulę północną i południową. POŁUDNIKI: półokręgi z północy na południe, wszystkie tej samej długości (około 20 000 km), zbiegają się na biegunach; jest ich nieskończenie wiele, a południk zerowy przez Greenwich razem ze 180° dzieli Ziemię na półkulę zachodnią i wschodnią. RÓWNOLEŻNIKI: okręgi równoległe do równika, nigdy się nie przecinają, kurczą się w stronę biegunów; nazwane są zwrotnik Raka i Koziorożca (23,5° N i S) oraz koła podbiegunowe (66,5° N i S). POLSKA: półkula północna i wschodnia, między 49° a 55° N oraz 14° a 24° E.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Nie mamy globusa. Da się to pokazać czymś z domu?
Wystarczy pomarańcza i flamaster. Zaznaczcie dwa bieguny na końcach, narysujcie równik dookoła, potem kilka południków od bieguna do bieguna i kilka równoleżników nad równikiem. Od razu widać dwie rzeczy, których żadna mapa nie pokaże: południki naprawdę schodzą się w jednym punkcie, a równoleżniki robią się coraz krótsze. Na koniec warto obrać pomarańczę i spróbować ułożyć skórkę płasko na stole — to jest cały problem kartografii w trzydzieści sekund.
- Jak odróżnić południk od równoleżnika, żeby dziecko przestało je mylić?
Najlepiej działa jedno pytanie: czy te linie się gdzieś spotykają? Południki tak — na biegunach, jak szwy na piłce. Równoleżniki nigdy, bo są jak obręcze nałożone na kulę jedna nad drugą. Pomaga też skojarzenie z ruchem: idąc wzdłuż południka, idziesz na północ lub południe, a wzdłuż równoleżnika — na wschód lub zachód. Nazwa „południk” mówi o kierunku, a nie o porze dnia.
- Czy współrzędne geograficzne to już materiał tej lekcji?
Nie, to temat kolejny. Tutaj chodzi tylko o zrozumienie samej siatki: co to za linie, którędy biegną i jak dzielą planetę na półkule. Liczenie stopni szerokości i długości geograficznej wejdzie później i będzie o wiele łatwiejsze, jeśli dziecko ma już w głowie obraz kuli oplecionej dwoma rodzajami linii. Warto natomiast pokazać w telefonie współrzędne własnego domu — w mapach da się je wyświetlić przytrzymaniem palca — żeby wiedziało, po co ta siatka w ogóle powstała.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego globus jest lepszym modelem Ziemi niż mapa świata?
Który równoleżnik jest najdłuższy?
Ile jest południków na Ziemi?
Podróżnik przekroczył równik. Co się w tym momencie zmieniło?
Polska leży na półkuli północnej i wschodniej. Co z tego wynika?