Jak zapamiętać 23 parki narodowe bez wkuwania listy?

Listy nie warto wkuwać, bo pytania w szkole i tak dotyczą rozpoznawania, a nie recytacji. Znacznie lepiej działa mapa i jedno skojarzenie na park: żubr, kozica, bagna, wędrujące wydmy, połoniny, klify. Można zrobić z tego prostą grę: rodzic podaje znak rozpoznawczy, dziecko wskazuje miejsce na mapie i odwrotnie. Warto zacząć od parku położonego najbliżej was — ten jeden dziecko zapamięta na zawsze, zwłaszcza jeśli tam pojedziecie. Dobrze też zapamiętać trzy rekordy, bo wracają w testach: Biebrzański największy, Ojcowski najmniejszy, Białowieski najstarszy.

Dziecko pyta, po co chronić coś, do czego nikomu nie wolno wchodzić. Co odpowiedzieć?

Że to nieporozumienie i warto je rozbroić od razu: do parków narodowych wchodzi rocznie kilkanaście milionów osób, a sam Tatrzański liczy kilka milionów wejść. Bilet i szlak to nie zamknięcie, tylko sposób na rozprowadzenie tego tłumu tak, żeby przyroda go wytrzymała. Naprawdę niedostępne są wyłącznie obszary ochrony ścisłej, które stanowią część powierzchni parku — i tam powód jest naukowy: chcemy wiedzieć, jak wygląda las, w który człowiek się nie wtrąca. Bez takiego punktu odniesienia nie dałoby się ocenić, czy nasze zabiegi w pozostałych lasach cokolwiek dają.

Jak przygotować wyjazd do parku narodowego, żeby nie skończył się mandatem?

Trzy rzeczy załatwiają sprawę. Po pierwsze, regulamin parku — jest na jego stronie internetowej, ma zwykle jedną stronę i różni się między parkami, zwłaszcza w kwestii psów, biwakowania i zbierania runa. Po drugie, bilety i godziny: część parków sprzedaje wejściówki wyłącznie przez internet, a w sezonie limity potrafią się wyczerpać przed południem. Po trzecie, trasa dopasowana do najmłodszego uczestnika, z zapasem czasu na powrót przed zmrokiem. Dobrym zwyczajem jest danie dziecku roli przewodnika: niech samo znajdzie kolor szlaku na mapie i pilnuje znaków na drzewach — wtedy zejście ze szlaku przestaje w ogóle wchodzić w grę.

Parki narodowe i formy ochrony przyrody w Polsce

około 12 minut

W tej lekcji1/10

W 1919 roku w Puszczy Białowieskiej zastrzelono ostatniego żubra żyjącego na wolności. Gatunek uratowało kilkadziesiąt zwierząt, które zostały w ogrodach zoologicznych — z nich odbudowano stado i wypuszczono z powrotem do puszczy. Dziś w Polsce żyje ich około 2500, najwięcej na świecie. Cała ta historia zmieściła się w jednym parku narodowym.

Siedem form ochrony — od najostrzejszej do najłagodniejszej

Ochrona przyrody nie jest jedna. Ustawa wymienia dziesięć form; te siedem spotkasz najczęściej — ustawione od najsurowszej.

forma	ile ich jest	jak mocno chroni
park narodowy	23	cały obszar, własna dyrekcja i straż, wstęp według regulaminu
rezerwat przyrody	ok. 1500	mały obszar, rygor jak w parku
park krajobrazowy	125	chroni krajobraz; ludzie tu mieszkają i gospodarują
obszar chronionego krajobrazu	ok. 400	najsłabszy rygor: ogranicza zabudowę i duże inwestycje
Natura 2000	ok. 1000 obszarów	chroni konkretne gatunki i siedliska, też poza parkami
pomnik przyrody	ok. 36 tys.	jedno drzewo, głaz albo źródło
ochrona gatunkowa	—	chroni gatunek wszędzie tam, gdzie żyje

Dziewięć z dwudziestu trzech, po których je poznasz

park	znak rozpoznawczy
Białowieski	żubr i ostatni w Europie fragment puszczy pierwotnej; najstarszy park w Polsce, od 1932 r.
Tatrzański	kozica, granie i Morskie Oko
Biebrzański	największy — 592 km² bagien, raj dla ptaków i łosi
Słowiński	ruchome wydmy: wydma Łącka przesuwa się o kilka metrów rocznie i zasypuje las
Ojcowski	najmniejszy — 21 km²; Maczuga Herkulesa, jaskinie i nietoperze
Bieszczadzki	połoniny, czyli bezleśne grzbiety pokryte trawą
Wigierski	jeziora, rzeka Czarna Hańcza i bobry
Karkonoski	kotły polodowcowe ze stawami i Śnieżka
Woliński	klify nad Bałtykiem, bieliki i pokazowa zagroda żubrów

Dziewięć z dwudziestu trzech parków narodowych

Ile procent Polski zajmują parki narodowe?

1
Dane. Sumujemy powierzchnię wszystkich 23 parków narodowych i porównujemy z powierzchnią kraju.
$P_{p} = 3\,150\ \text{km}^2,\quad P_{\text{PL}} = 312\,700\ \text{km}^2$
2
Wzór. Udział to część podzielona przez całość, razy 100.
$u = \frac{P_{p}}{P_{\text{PL}}} \cdot 100$
3
Rachunek. Doprowadzamy do wyniku.
$u = \frac{3\,150}{312\,700} \cdot 100 \approx 1{,}0\ \%$
4
Powierzchnia Polski
parki narodowe 1%
inne formy ochrony obszarowej 31%
bez ochrony obszarowej 68%
Chronione najmocniej: jeden hektar na sto
Porównanie. Wszystkie formy ochrony razem — z parkami krajobrazowymi, obszarami chronionego krajobrazu i Naturą 2000 — obejmują około jednej trzeciej kraju.
$1\ \% \ \text{vs} \ \approx 32\ \%$
5
Wniosek. Chronione jakoś jest bardzo dużo Polski. Chronione najmocniej — jeden hektar na sto. Dlatego o granice każdego nowego parku toczy się spór.
$1\ \text{ha}\ \text{na}\ 100\ \text{ha}$
Wskazówka
Ostatni nowy park narodowy powstał w 2001 roku — Ujście Warty. Od tamtej pory ani jednego.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Idziesz po piaszczystym wzgórzu wysokim na kilkadziesiąt metrów. Nie ma tu ani jednego drzewa, a kilkaset metrów dalej z piasku sterczą uschnięte pnie — wydma je zasypała, gdy przez nie przechodziła. W którym parku jesteś?

Ścisła czy czynna — dwa sposoby chronienia

Ochrona ścisła znaczy: nie robimy nic. Drzewo, które się przewróciło, zostaje na ziemi; kornik zjada świerki i nikt go nie zwalcza. Wstęp mają tam tylko naukowcy. Chodzi o to, żeby zobaczyć, jak przyroda radzi sobie sama.

Gdzie ochrona zderza się z ludźmi

Park narodowy nie stoi w pustce — i stąd trzy stałe spory.

Pułapka! „Do parku narodowego nie wolno wchodzić”

Źle: park narodowy to teren zamknięty, ogrodzony i pilnowany.

Twoja kolej

Wchodzisz z rodziną do parku narodowego. Które z tych zachowań jest dozwolone?

Ściąga do zapamiętania

Parki narodowe i formy ochrony przyrody w Polsce — co trzeba wiedzieć?

FORMY OCHRONY od najostrzejszej: park narodowy (23), rezerwat przyrody (ok. 1500), park krajobrazowy (125), obszar chronionego krajobrazu (ok. 400), Natura 2000 (ok. 1000 obszarów, chroni konkretne gatunki i siedliska), pomnik przyrody (ok. 36 tys. — drzewo, głaz, źródło) oraz ochrona gatunkowa, która działa wszędzie tam, gdzie gatunek żyje, i nie da się jej narysować na mapie. PARKI, KTÓRE TRZEBA ZNAĆ: Białowieski — żubr i puszcza pierwotna, najstarszy (1932); Tatrzański — kozica i granie; Biebrzański — największy, 592 km² bagien i ptaków; Słowiński — ruchome wydmy, wydma Łącka przesuwa się o kilka metrów rocznie; Ojcowski — najmniejszy, 21 km², Maczuga Herkulesa i nietoperze; Bieszczadzki — połoniny; Wigierski — jeziora i bobry; Karkonoski — kotły polodowcowe i Śnieżka; Woliński — klify i bieliki. POWIERZCHNIA: wszystkie parki narodowe razem to ok. 3150 km², czyli około 1% Polski, choć jakąś formą ochrony objęte jest ok. 32% kraju. Ostatni park powstał w 2001 r. (Ujście Warty). ŚCISŁA CZY CZYNNA: ochrona ścisła to niewtrącanie się (leżące drzewa zostają, wstęp tylko dla naukowców — tak działa rezerwat ścisły), ochrona czynna to koszenie łąk, usuwanie gatunków obcych, przepławki (rezerwat częściowy). KONFLIKTY: turystyka (ok. miliona osób rocznie nad Morskim Okiem), gospodarka leśna (spór o wycinkę w Puszczy Białowieskiej, wyrok TSUE z 2018 r.), ochrona gatunkowa wilka od 1998 r. i szkody u hodowców. PUŁAPKA: do parku narodowego WOLNO wchodzić — po biletach i oznakowanymi szlakami; zamknięte są tylko obszary ochrony ścisłej.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak zapamiętać 23 parki narodowe bez wkuwania listy?: Listy nie warto wkuwać, bo pytania w szkole i tak dotyczą rozpoznawania, a nie recytacji. Znacznie lepiej działa mapa i jedno skojarzenie na park: żubr, kozica, bagna, wędrujące wydmy, połoniny, klify. Można zrobić z tego prostą grę: rodzic podaje znak rozpoznawczy, dziecko wskazuje miejsce na mapie i odwrotnie. Warto zacząć od parku położonego najbliżej was — ten jeden dziecko zapamięta na zawsze, zwłaszcza jeśli tam pojedziecie. Dobrze też zapamiętać trzy rekordy, bo wracają w testach: Biebrzański największy, Ojcowski najmniejszy, Białowieski najstarszy.
Dziecko pyta, po co chronić coś, do czego nikomu nie wolno wchodzić. Co odpowiedzieć?: Że to nieporozumienie i warto je rozbroić od razu: do parków narodowych wchodzi rocznie kilkanaście milionów osób, a sam Tatrzański liczy kilka milionów wejść. Bilet i szlak to nie zamknięcie, tylko sposób na rozprowadzenie tego tłumu tak, żeby przyroda go wytrzymała. Naprawdę niedostępne są wyłącznie obszary ochrony ścisłej, które stanowią część powierzchni parku — i tam powód jest naukowy: chcemy wiedzieć, jak wygląda las, w który człowiek się nie wtrąca. Bez takiego punktu odniesienia nie dałoby się ocenić, czy nasze zabiegi w pozostałych lasach cokolwiek dają.
Jak przygotować wyjazd do parku narodowego, żeby nie skończył się mandatem?: Trzy rzeczy załatwiają sprawę. Po pierwsze, regulamin parku — jest na jego stronie internetowej, ma zwykle jedną stronę i różni się między parkami, zwłaszcza w kwestii psów, biwakowania i zbierania runa. Po drugie, bilety i godziny: część parków sprzedaje wejściówki wyłącznie przez internet, a w sezonie limity potrafią się wyczerpać przed południem. Po trzecie, trasa dopasowana do najmłodszego uczestnika, z zapasem czasu na powrót przed zmrokiem. Dobrym zwyczajem jest danie dziecku roli przewodnika: niech samo znajdzie kolor szlaku na mapie i pilnuje znaków na drzewach — wtedy zejście ze szlaku przestaje w ogóle wchodzić w grę.

Sprawdź się!

Która forma ochrony przyrody jest w Polsce najsurowsza i obejmuje największe obszary z własną dyrekcją i strażą?

Wszystkie polskie parki narodowe zajmują razem około 3150 km². Jaką to część powierzchni Polski (312 700 km²)?

Który park narodowy słynie z ruchomych wydm, które przesuwają się i zasypują las?

Czym różni się rezerwat ścisły od częściowego?

Kolega mówi: „Nie ma sensu jechać do parku narodowego, bo tam i tak nie wolno wchodzić”. Co odpowiedzieć?

Następny temat

Powodzie i susze w Polsce — przyczyny i skutki