Jak sprawdzić, czy nasz dom stoi na terenie zagrożonym powodzią?

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie udostępnia mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego — wystarczy wpisać adres i zobaczyć, czy działka mieści się w zasięgu wody stuletniej albo pięćsetletniej. To bardzo dobre ćwiczenie z mapą dla siódmoklasisty, bo łączy legendę, skalę i realną decyzję dorosłych: właśnie na podstawie tych map gmina odmawia albo zezwala na zabudowę. Bieżące stany rzek pokazuje serwis hydrologiczny IMGW — warto pooglądać go z dzieckiem w czasie roztopów, gdy wykresy naprawdę się ruszają.

Jak wytłumaczyć, że susza i powódź to jeden temat, a nie dwa?

Najlepiej działa doświadczenie z dwiema doniczkami. W jednej ziemia wilgotna i przykryta ściółką, w drugiej wysuszona na wiór i ubita. Wylewamy na obie tę samą szklankę wody: z wilgotnej wsiąknie prawie wszystko, z wyschniętej i zbitej spłynie po wierzchu na spodek. To jest cały mechanizm w jednym ruchu — grunt, który nie zdążył wchłonąć wody, oddaje ją od razu dalej, więc najpierw jest powódź, a potem susza, bo nic nie zostało w zapasie.

Czy rodzina może zrobić w tej sprawie cokolwiek sensownego?

Tak, i to rzeczy tanie. Beczka albo zbiornik pod rynną zatrzymuje po każdej większej ulewie kilkaset litrów, które inaczej pojechałyby do kanalizacji. Podjazd z kostki ażurowej lub żwiru zamiast betonu wsiąka zamiast spływać. Nieskoszony na krótko trawnik i warstwa ściółki w rabatach trzymają wilgoć przez kilka dodatkowych dni. Na przydomową retencję są też dopłaty z programu Moja Woda prowadzonego przez fundusze ochrony środowiska — warto sprawdzić aktualny nabór przed zakupem zbiornika.

Powodzie i susze w Polsce — przyczyny i skutki

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Wrzesień 2024, lecę nad Kotliną Kłodzką. Cztery dni wcześniej w Międzygórzu spadło 480 mm deszczu — tyle, ile w Warszawie pada przez ponad pół roku. Nysa Kłodzka zabrała mosty w Lądku-Zdroju i Głuchołazach. A trzy miesiące wcześniej rolnicy pod Kutnem liczyli straty po suszy, bo przez maj nie spadła ani jedna porządna ulewa. Ta sama woda: raz jest jej za dużo, raz za mało. Dziś zobaczysz, że to jeden problem, a nie dwa.

Cztery rodzaje powodzi — bo woda przychodzi na cztery sposoby

Powódź to nie jedno zjawisko. O rodzaju decyduje to, skąd bierze się nadmiar wody.

rodzaj	kiedy	skąd woda
opadowa	lipiec–wrzesień	wielodniowa ulewa nad górami
roztopowa	luty–kwiecień	topniejący śnieg, często z deszczem
zatorowa	zima i przedwiośnie	kra blokuje koryto jak korek
sztormowa	jesień i zima	wiatr od morza wpycha wodę w ujście rzeki

Dlaczego zawsze południe kraju

Wielkie powodzie opadowe zaczynają się w Sudetach i Karpatach, bo spotykają się tam trzy rzeczy — schemat obok.

Trzy rzeczy naraz: wilgotne powietrze, strome stoki, wąskie doliny

Skąd bierze się fala — rachunek z września 2024

Wrzesień 2024: deszcz spadł w Kotlinie Kłodzkiej, fala poszła Nysą Kłodzką i Odrą w dół

1
Deszcz. Deszczomierz w Międzygórzu w Kotlinie Kłodzkiej zanotował od 12 do 15 września blisko 480 mm. To słup wody wysoki na prawie pół metra.
$480\text{ mm} = 0{,}48\text{ m}$
2
Zlewnia. Górna Nysa Kłodzka zbiera wodę z obszaru około 1000 km². Każdy kilometr kwadratowy to milion metrów kwadratowych.
$1000\text{ km}^2 = 10^9\text{ m}^2$
3
Objętość. W górach spadło najwięcej, w dolinach mniej — średnio nad całą zlewnią około 250 mm. Mnożymy grubość warstwy przez powierzchnię.
$0{,}25\text{ m} \cdot 10^9\text{ m}^2 = 2{,}5 \cdot 10^8\text{ m}^3$
4
Wynik. To 250 milionów metrów sześciennych wody. Gdyby wlać ją do sześcianu, miałby on ponad 600 metrów krawędzi — prawie trzy razy więcej niż Pałac Kultury.
$2{,}5 \cdot 10^8\text{ m}^3 = 250\text{ mln m}^3$
5
Zderzenie z rzeczywistością. Zbiorniki Nysa i Otmuchów mieszczą razem około 250 mln m³, ale na przyjęcie fali mają zarezerwowaną tylko część pojemności — rzędu 100 mln m³. Reszta popłynęła doliną.
$250\text{ mln m}^3 \;>\; 100\text{ mln m}^3$
Wskazówka
I to jest cała prawda o zbiornikach: ścinają szczyt fali, ale jej nie kasują. Reszta wody musi się gdzieś zmieścić.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Koniec lutego pod Płockiem. Po tygodniu mrozu przyszła odwilż, na zakolu Wisły spiętrzyła się kra. W ciągu kilku godzin woda powyżej tego miejsca podniosła się o dwa metry, chociaż deszcz nie padał. Jaka to powódź?

Susza, czyli ten sam problem od drugiej strony

Na jednego mieszkańca Polski przypada rocznie około 1600 m³ wody — mniej więcej trzy razy mniej niż średnio w Unii Europejskiej. W suchym roku spada to poniżej 1000 m³, czyli poniżej progu, przy którym mówi się o niedoborze.

1000 m³

1600 m³

4500 m³

Betonoza — miasto, które wypycha własną wodę

Z łąki po ulewie spływa kilkanaście procent deszczu, reszta wsiąka. Z dachu, asfaltu i kostki brukowej spływa ponad 80%, i to w kilkanaście minut.

Ta sama ulewa robi w mieście powódź i suszę naraz — rozszczelnienie hamuje obie

Odpowiedź na oba problemy: zrobić wodzie miejsce

Wielka retencja. Zbiornik Racibórz Dolny na Odrze, oddany w 2020 roku, mieści 185 mln m³ i na co dzień stoi pusty — to suchy polder, nie jezioro. We wrześniu 2024 przyjął blisko 100 mln m³ i ściął szczyt fali idącej na Racibórz i Wrocław.

Twoja kolej

Gmina ma dwa kłopoty naraz: po letnich burzach zalewa jej rynek, a w sierpniu wysychają studnie. Ma pieniądze na jedną inwestycję. Co da efekt w obu sprawach?

Pułapka! „Wysokie wały zawsze chronią przed powodzią”

Źle: im wyższe i dłuższe wały, tym bezpieczniej — wystarczy je podnieść.

Ściąga do zapamiętania

Powodzie i susze w Polsce — co trzeba wiedzieć?

RODZAJE POWODZI: opadowa (lato, po wielodniowych ulewach), roztopowa (wiosna, topniejący śnieg), zatorowa (kra blokuje koryto jak korek — dolna Wisła), sztormowa (wiatr od morza wpycha wodę w ujście rzeki — Żuławy, Gdańsk). DLACZEGO POŁUDNIE: niż genueński przynosi wilgotne powietrze znad Morza Śródziemnego, na Sudetach i Karpatach wznosi się i leje kilka dni; strome stoki z płytką glebą oddają wodę w kilka godzin, wąskie doliny nie mają jak jej rozprowadzić. Wielkie powodzie: 1997, 2010, 2024 — za każdym razem Dolny Śląsk i Opolszczyzna. RACHUNEK: 250 mm nad zlewnią 1000 km² to 250 mln m³ wody; wolna pojemność zbiorników bywa o połowę mniejsza, więc ścinają szczyt fali, ale jej nie kasują. SUSZA: na mieszkańca Polski przypada ok. 1600 m³ wody rocznie, trzy razy mniej niż średnio w UE. Susza rolnicza to brak wody w glebie (po trzech tygodniach bez deszczu), hydrologiczna to niskie stany rzek i studni — przychodzi później i schodzi wolniej. BETONOZA: z łąki spływa kilkanaście procent deszczu, z asfaltu ponad 80% i to w kwadrans — stąd zalany rynek w lipcu i wyschnięte studnie w sierpniu. OCHRONA: zbiornik Racibórz Dolny (2020, 185 mln m³, suchy polder — we wrześniu 2024 przyjął blisko 100 mln m³), poldery, odsunięte wały, renaturyzacja rzek, zakaz zabudowy terenów zalewowych. WAŁY NIE SĄ ODPOWIEDZIĄ NA WSZYSTKO: przyspieszają falę i przerzucają problem w dół rzeki. POINTA: mała retencja — zastawki, oczka wodne, ogrody deszczowe, zadrzewienia — działa na powódź i na suszę tym samym ruchem, bo obie biorą się z tego, że woda za szybko odpływa.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak sprawdzić, czy nasz dom stoi na terenie zagrożonym powodzią?: Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie udostępnia mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego — wystarczy wpisać adres i zobaczyć, czy działka mieści się w zasięgu wody stuletniej albo pięćsetletniej. To bardzo dobre ćwiczenie z mapą dla siódmoklasisty, bo łączy legendę, skalę i realną decyzję dorosłych: właśnie na podstawie tych map gmina odmawia albo zezwala na zabudowę. Bieżące stany rzek pokazuje serwis hydrologiczny IMGW — warto pooglądać go z dzieckiem w czasie roztopów, gdy wykresy naprawdę się ruszają.
Jak wytłumaczyć, że susza i powódź to jeden temat, a nie dwa?: Najlepiej działa doświadczenie z dwiema doniczkami. W jednej ziemia wilgotna i przykryta ściółką, w drugiej wysuszona na wiór i ubita. Wylewamy na obie tę samą szklankę wody: z wilgotnej wsiąknie prawie wszystko, z wyschniętej i zbitej spłynie po wierzchu na spodek. To jest cały mechanizm w jednym ruchu — grunt, który nie zdążył wchłonąć wody, oddaje ją od razu dalej, więc najpierw jest powódź, a potem susza, bo nic nie zostało w zapasie.
Czy rodzina może zrobić w tej sprawie cokolwiek sensownego?: Tak, i to rzeczy tanie. Beczka albo zbiornik pod rynną zatrzymuje po każdej większej ulewie kilkaset litrów, które inaczej pojechałyby do kanalizacji. Podjazd z kostki ażurowej lub żwiru zamiast betonu wsiąka zamiast spływać. Nieskoszony na krótko trawnik i warstwa ściółki w rabatach trzymają wilgoć przez kilka dodatkowych dni. Na przydomową retencję są też dopłaty z programu Moja Woda prowadzonego przez fundusze ochrony środowiska — warto sprawdzić aktualny nabór przed zakupem zbiornika.

Sprawdź się!

Dlaczego wielkie powodzie opadowe w Polsce zaczynają się prawie zawsze na południu kraju?

Nad Zatoką Gdańską silny wiatr z północy wieje od doby. Poziom wody w ujściu Wisły rośnie, choć w górze rzeki nie padało. Jak nazywa się taka powódź?

Ile mniej więcej wody przypada rocznie na jednego mieszkańca Polski i jak to wygląda na tle Unii Europejskiej?

Gmina podwyższa wały przeciwpowodziowe o metr na całej swojej długości rzeki. Co stanie się z falą poniżej, u sąsiadów?

Które działanie pomaga jednocześnie na powódź i na suszę?

Następny temat

Zmiany klimatu i ich skutki dla Polski