Płazy — życie na dwa światy
W tej lekcji1/11
W Polsce żyje 18 gatunków płazów i wszystkie są objęte ochroną. W ciągu kilku marcowych nocy, gdy ropuchy ruszają do stawów, na jednym kilometrze ruchliwej drogi ginie ich nawet kilkaset. Dlatego wiosną wzdłuż szos pojawiają się niskie płotki, których nikt nie tłumaczy kierowcom.
Skóra, która oddycha
Płazy dzielimy na bezogonowe (żaby, ropuchy — dorosłe bez ogona, skaczą) i ogoniaste (traszki, salamandra — ogon przez całe życie).
Płuca są proste, więc skóra musi pomagać
Płuca płaza to para prostych worków o małej powierzchni wewnętrznej — nic podobnego do gąbczastych płuc ssaka. Nie ma przepony ani ruchomych żeber: żaba wtłacza powietrze, unosząc dno jamy gębowej przy zamkniętym pysku.
Dlaczego żaba zamknięta w suchym, ciepłym pudełku szybko słabnie?
Od skrzeku do żaby — przeobrażenie
- 1
Rozwój żaby z przeobrażeniem Skrzek. Wczesną wiosną samica składa w wodzie jaja otoczone galaretowatą osłonką, a samiec od razu je zapładnia. Osłonka nasiąka wodą, pęcznieje i osłania zarodki.
- 2
Rozwój żaby z przeobrażeniem Kijanka ze skrzelami zewnętrznymi. Po kilku dniach wylęga się larwa z pióropuszami skrzeli po bokach głowy. Nóg nie ma, pływa ogonem, zeskrobuje glony z kamieni.
- 3
Rozwój żaby z przeobrażeniem Skrzela wewnętrzne. Pióropusze zarastają fałdem skóry i chowają się pod nim. Kijanka rośnie i zaczyna zjadać także pokarm zwierzęcy.
- 4
Rozwój żaby z przeobrażeniem Kończyny i płuca. Wyrastają najpierw nogi tylne, potem przednie. W środku ciała rozwijają się płuca, więc kijanka coraz częściej wypływa po haust powietrza.
- 5
Rozwój żaby z przeobrażeniem — obieg zamyka dorosła żaba, która składa skrzek Wyjście na ląd. Ogon nie odpada — zostaje wchłonięty, a materiał z niego zużyty na budowę ciała. Z wody wychodzi kilkucentymetrowa żaba oddychająca płucami i skórą.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Woda, bez której nie ma następnego pokolenia
Zapłodnienie u płazów jest zewnętrzne, a jaja nie mają skorupki — chroni je tylko galaretowata osłonka. Poza wodą wysychają w kilkanaście minut.
Dlaczego kijanka nie może po prostu wyjść na ląd?
Zimna krew i zimowy bezruch
Płazy są zmiennocieplne, a dodatkowo ich mokra skóra paruje i chłodzi ciało. Dlatego rzadko widuje się je w pełnym słońcu.
Najbardziej zagrożona gromada kręgowców
Płazy giną szybciej niż jakakolwiek inna grupa kręgowców, bo zagrożenia się nakładają:
Pułapka! „Od dotknięcia ropuchy robią się brodawki”
Źle: ropucha ma na grzbiecie brodawki, więc od jej dotknięcia można się nimi zarazić.
Ściąga do zapamiętania
Płazy — skóra, oddychanie, przeobrażenie, zagrożenia
PŁAZY to kręgowce zmiennocieplne, związane z wodą i lądem; dzielą się na BEZOGONOWE (żaby, ropuchy) i OGONIASTE (traszki, salamandra). SKÓRA: naga, cienka, stale wilgotna od ŚLUZU; pod naskórkiem gęsta sieć naczyń, więc bierze udział w ODDYCHANIU — gazy przechodzą tylko przez mokrą powierzchnię. Płaz nie pije pyskiem, wodę wchłania skórą. PŁUCA są proste (worki o małej powierzchni), bez przepony i ruchomych żeber; żaba wtłacza powietrze, unosząc dno jamy gębowej. Stąd podział: na lądzie płuca i skóra, pod wodą i w czasie zimowania — WYŁĄCZNIE SKÓRA. ROZWÓJ Z PRZEOBRAŻENIEM: SKRZEK (jaja w galaretowatej osłonce, zapłodnienie ZEWNĘTRZNE) → KIJANKA ze skrzelami zewnętrznymi, pływa ogonem, je glony → skrzela wewnętrzne → nogi tylne, potem przednie, rozwój PŁUC → ogon zostaje WCHŁONIĘTY (nie odpada) i z wody wychodzi mała żaba. ZALEŻNOŚĆ OD WODY: jaja bez skorupki wysychają, więc rozród możliwy tylko w zbiorniku; wiosną płazy wędrują do miejsca własnego wylęgu. ZIMOWANIE: żaby wodne w mule na dnie, ropuchy i traszki w norach i liściach. ZAGROŻENIA: wysychające zbiorniki, drogi na trasie wędrówki, zanieczyszczenia. OCHRONA: PŁOTKI z wiaderkami, przepusty pod jezdnią, odtwarzanie oczek wodnych. ZNACZENIE: płazy zjadają owady i ślimaki, a same są pokarmem bocianów, zaskrońców i ssaków.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Czy warto przynieść skrzek albo kijanki do domowego słoika?
Lepiej nie. Wszystkie polskie płazy są pod ochroną, więc zabieranie skrzeku ze zbiornika jest niedozwolone, a poza tym w słoiku prawie zawsze kończy się źle: woda z kranu zawiera chlor, temperatura na parapecie skacze, a kijanki po kilku dniach zaczynają wymagać pokarmu zwierzęcego. Znacznie lepszy pomysł to odwiedzać to samo miejsce raz w tygodniu z telefonem i robić zdjęcia. Po sześciu tygodniach dziecko ma własną serię: skrzek, larwa ze skrzelami, kijanka z tylnymi nogami, żabka na brzegu. Jeśli dziecko koniecznie chce mieć coś w słoiku, można na godzinę nabrać wody ze stawu, obejrzeć ją przez lupę i wylać w to samo miejsce.
- Jak zachować się wiosną na drodze koło stawu?
Przede wszystkim zwolnić po zmroku w ciepłe, deszczowe wieczory między marcem a kwietniem — wtedy trwają masowe wędrówki i płazy siedzą na nagrzanym asfalcie. Jeśli chcemy pomóc pojedynczemu zwierzęciu, przenosimy je w kierunku, w którym szło, a nie z powrotem: ono zmierza do konkretnego zbiornika i zawróci przy pierwszej okazji. Dłonie powinny być mokre albo w rękawiczce zwilżonej wodą, a chwyt delikatny, pod brzuch. Nie robimy tego na drodze z ruchem — bezpieczeństwo dziecka jest ważniejsze, a w wielu gminach działają zorganizowane akcje z płotkami.
- Dziecko boi się dotknąć żaby. Jak to rozbroić?
Warto zacząć od faktów, a nie od namawiania. Polskie płazy nie gryzą i żaden nie jest niebezpieczny przy zwykłym kontakcie; wydzielina ropuchy jest nieprzyjemna w smaku, ale nie przechodzi przez nieuszkodzoną skórę dłoni. Mit o brodawkach można obalić w jednym zdaniu: powodują je wirusy, a nie płazy. Jeżeli mimo to dziecko nie chce dotykać, nie ma powodu, żeby naciskać — obserwacja z bliska działa równie dobrze. Po każdym kontakcie ze zwierzęciem i wodą ze stawu myjemy ręce. Dobrym pierwszym krokiem bywa dotknięcie palcem grzbietu żaby siedzącej na dłoni rodzica.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego skóra płaza musi być stale wilgotna?
Czym oddycha kijanka tuż po wylęgu?
Co dzieje się z ogonem kijanki podczas przeobrażenia?
Dlaczego płazy nie mogą rozmnażać się z dala od wody?
Po co wiosną ustawia się przy drogach niskie płotki z wkopanymi wiaderkami?