Ryby — odżywianie, rozmnażanie i wędrówki
W tej lekcji1/11
Samica dorsza składa podczas jednego tarła nawet pięć milionów jaj. Do wieku dorosłego dopływa z nich średnio dwoje — reszta zostaje zjedzona albo nigdy nie zostaje zapłodniona. Ten jeden rachunek tłumaczy prawie wszystko, co ryby robią wiosną.
Kto co je — widać to po pysku
| sposób odżywiania | przykład | co go zdradza w budowie |
|---|---|---|
| drapieżny | szczupak, sandacz | szeroki pysk, gęste zęby zagięte do tyłu |
| planktonożerny | sielawa, śledź | gęste wyrostki na łukach skrzelowych, cedzące wodę |
| żerujący przy dnie | leszcz, karp | pysk wysuwany w rurkę; karp ma dodatkowo wąsiki wyczuwające pokarm w mule |
| roślinożerny | amur | mocne zęby w gardle, rozcierające rośliny |
Zęby ryby nie służą do żucia. Są zagięte do tyłu, więc trzymają zdobycz i wpychają ją głębiej. Do przełyku trafia w całości.
Tarło
Tarło to okres rozrodu ryb. U większości gatunków przypada wiosną, gdy woda osiągnie odpowiednią temperaturę: szczupakowi wystarczy 8 stopni, karp czeka do 18.
Dlaczego jaj musi być tak dużo
Zapłodnienie zewnętrzne to seria strat i każdy etap coś zabiera: plemnik ma sekundy, zanim woda go rozproszy; ikra bez skorupki i opieki leży na roślinach i kamieniach, gdzie jest zjadana; z wylęgu ginie większość larw, bo są maleńkie i nie umieją uciekać.
Dlaczego ryba składa setki tysięcy jaj, a ptak kilka?
Wędrówka łososia — cztery lata w jedną stronę
- 1
Narodziny w rzece. Łosoś wylęga się z ikry złożonej w żwirze górnego biegu rzeki i spędza tam pierwsze jeden do trzech lat.
- 2
Spływ do morza. Młode ryby srebrzeją, przechodzą przez wody słonawe przy ujściu i wypływają na ocean. Tam żerują i rosną — czasem do metra długości.
- 3
Powrót. Po kilku latach dorosłe łososie odnajdują ujście własnej rzeki. Rozpoznają je po zapachu wody, zapamiętanym w dzieciństwie.
- 4
Pod prąd. W rzece przestają jeść i żyją z zapasów. Progi i małe wodospady pokonują skokami; wiele ryb nie dociera do celu.
- 5
Cykl życiowy łososia Tarło i koniec drogi. Na żwirowym tarlisku samica wybija ogonem dołek, składa w nim ikrę, samiec ją zapładnia, a dołek zostaje zasypany. Sporo dorosłych ginie zaraz potem z wyczerpania.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Dwie wędrówki, dwa kierunki
Łosoś dorasta w morzu, a na tarło wraca do rzeki, w której się urodził — to setki kilometrów. Węgorz robi odwrotnie: dorasta w rzekach i jeziorach, a na tarło płynie do Morza Sargassowego, ponad 6000 kilometrów.
Po co przy zaporach na rzekach buduje się przepławki?
Ryby a człowiek: połów i przełowienie
Ryby to jedno z najważniejszych źródeł białka dla ludzi — rocznie wyławia się ich na świecie około 90 milionów ton.
Pułapka! „Skoro ryba składa miliony jaj, nie da się jej wyłowić do końca”
Źle: gatunek produkujący milion jaj rocznie odbuduje każdą stratę.
Ściąga do zapamiętania
Ryby — odżywianie, tarło, wędrówki, ochrona
ODŻYWIANIE: DRAPIEŻNE (szczupak — zęby zagięte do tyłu, trzymają zdobycz; ryby nie żują, połykają w całości), PLANKTONOŻERNE (sielawa, śledź — wyrostki na łukach skrzelowych cedzą wodę), ŻERUJĄCE PRZY DNIE (leszcz, karp — pysk wysuwany w rurkę; karp ma wąsiki), ROŚLINOŻERNE (amur — zęby gardłowe). TARŁO — okres rozrodu, wiosną po osiągnięciu przez wodę właściwej temperatury; odbywa się na TARLISKACH. Samica składa IKRĘ, samiec MLECZ z plemnikami. ZAPŁODNIENIE ZEWNĘTRZNE — w wodzie, poza ciałem; brak opieki nad potomstwem. DLATEGO TAK DUŻO JAJ: plemnik może nie trafić, ikra bez skorupki jest zjadana, larwy giną — z miliona jaj dorasta średnio dwoje. WĘDRÓWKI: ŁOSOŚ dorasta w morzu i wraca na tarło do rodzinnej rzeki (rozpoznaje ją po zapachu wody, w rzece nie je); WĘGORZ odwrotnie — dorasta w rzekach, a na tarło płynie ponad 6000 km do MORZA SARGASSOWEGO. Zapora bez PRZEPŁAWKI odcina obie od tarliska. OCHRONA: WYMIAR OCHRONNY, OKRES OCHRONNY, limity połowowe, wielkość oczek sieci. PRZEŁOWIENIE — zabieranie większej liczby ryb, niż zdąży dorosnąć.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać dziecku sens ogromnej liczby jaj bez straszenia?
Najlepiej rachunkiem na kartce, bo liczba robi tu całą robotę. Zapisujemy milion jaj, a potem po kolei odejmujemy: część nigdy nie zostaje zapłodniona, część ikry zjadają inne ryby i owady, większość larw ginie w pierwszych tygodniach. Na końcu zostaje dwoje dorosłych, czyli dokładnie tyle, ile było rodziców. Wniosek, który dziecko wyciąga samo: populacja się nie powiększa, tylko utrzymuje. Warto od razu dołożyć drugi przykład — ciernika, który buduje gniazdo i pilnuje ikry, więc wystarcza mu kilkaset jaj. Nie ma tu okrucieństwa, jest wybór między liczbą a opieką.
- Co warto sprawdzić przy kupowaniu ryby w sklepie?
Na etykiecie zwykle jest napisane, czy ryba pochodzi z połowu, czy z hodowli, oraz z jakiego obszaru. To dobry moment na rozmowę o przełowieniu: pstrąg i karp trafiają do nas najczęściej z hodowli, a dorsz czy tuńczyk z połowu, więc to przy nich pytanie o stan łowiska ma sens. Bywają też certyfikaty zrównoważonego rybołówstwa — nie trzeba znać skrótów, wystarczy pokazać, że ktoś liczy, ile wolno wyłowić. Warto uniknąć tonu przestrogi; chodzi o to, żeby dziecko zobaczyło, że decyzja przy ladzie ma jakikolwiek związek z liczebnością ryb w morzu.
- Gdzie w Polsce można zobaczyć tarło albo przepławkę?
Przepławki działają między innymi przy stopniach wodnych na Wiśle i jej dopływach, a niektóre mają okienka obserwacyjne, przez które widać przepływające ryby; warto sprawdzić, czy taki obiekt jest w okolicy, bo wizyta zajmuje pół godziny i zapada w pamięć na lata. Samo tarło najłatwiej podejrzeć wiosną nad płytkim brzegiem stawu albo starorzecza: chlupot, wzburzona woda przy trzcinach i galaretowate skupiska ikry na roślinach. Nie trzeba niczego wyjmować ani dotykać, wystarczy patrzeć z brzegu — ryby w czasie tarła są bardzo wrażliwe na płoszenie.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Czym jest ikra?
Na czym polega zapłodnienie zewnętrzne u ryb?
Dokąd płynie łosoś, żeby odbyć tarło?
Co oznacza przełowienie?
Które zęby najprawdopodobniej znajdziesz w pysku szczupaka?