Dziecko pyta, kto właściwie zdecydował, że granica biegnie po Uralu?

To dobre pytanie i warto powiedzieć wprost: zdecydowali ludzie, nie przyroda. Propozycję Uralu zgłosił w 1730 roku szwedzki oficer Philip Johan von Strahlenberg, a poparł ją rosyjski geograf Wasilij Tatiszczew — i przyjęła się, bo Ural jest jedynym wyraźnym pasmem gór biegnącym z północy na południe przez środek tego wielkiego lądu. Do dziś nie wszyscy liczą tę granicę tak samo: część atlasów prowadzi ją nie przez Kaukaz, lecz nieco na północ od niego, i wtedy najwyższym szczytem Europy przestaje być Elbrus, a zostaje Mont Blanc. Dziecko powinno zapamiętać wersję ze swojego atlasu, ale wiedzieć, że to umowa, a nie prawo przyrody.

Jak przećwiczyć rozciągłość południkową bez zadań z podręcznika?

Najlepiej na czymś, co dziecko zna. Weźcie dwa polskie miasta ze skrajów kraju: Świnoujście leży mniej więcej na 53°55′N, a Ustrzyki Dolne na 49°26′N. Różnica to 4°29′, czyli około 4,48°, a po pomnożeniu przez 111 km wychodzi jakieś 500 km — i tyle rzeczywiście dzieli te dwa miasta. Cała Polska, od Jastrzębiej Góry (54°50′N) po Opołonek (49°00′N), ma z północy na południe około 650 km. Klucz jest w dwóch krokach, na których dzieci najczęściej się mylą: minuty trzeba podzielić przez 60 (a nie przez 100!), a mnożymy zawsze przez 111 km, bo to długość jednego stopnia po południku. Przy rozciągłości ze wschodu na zachód ta sztuczka już nie działa i to też warto powiedzieć.

Czy nie mieszamy dziecku w głowie, mówiąc raz „kontynent”, raz „część świata”?

Rozróżnienie jest proste, jeśli podać je jednym zdaniem: część świata dzielą ludzie, ląd dzieli woda. Sprawdzian, który zawsze działa, to pytanie „czy da się tam dojść suchą nogą?”. Z Warszawy do Pekinu — da się. Z Warszawy do Kairu — też, przez Przesmyk Sueski, dlatego zresztą kiedyś przekopano tam kanał. Do Londynu już nie (jest tunel, ale pod wodą), do Nowego Jorku tym bardziej. Warto też pokazać na globusie, że Europa wygląda na osobny ląd tylko na mapach, które kończą się na Uralu — a to wybór autora mapy, nie kształt Ziemi.

Położenie i granice Europy

około 10 minut

W tej lekcji1/10

Wracam znad Nilu do gniazda pod Płockiem. Trzy tygodnie lotu i ani razu nie zobaczyłem granicy Europy — bo nie ma tam żadnej linii. Przeleciałem nad Bosforem, cieśniną wąską miejscami na 700 metrów, i tyle: z Azji zrobiła się Europa. Dziś przejdziemy tę granicę całą, od Morza Karskiego po Stambuł — i sprawdzimy, gdzie Europa się kończy w każdą stronę.

Europa nie jest osobnym lądem

Popatrz na mapę bez granic państw. Między Europą a Azją nie ma ani oceanu, ani cieśniny — ląd ciągnie się bez przerwy od Portugalii po Kamczatkę. To jeden wielki obszar: Eurazja.

Europa (wyróżniona) i Azja leżą na jednym lądzie — Eurazji; granicę między nimi wyznaczyli ludzie, nie woda

Granica z Azją — sześć odcinków

Umówiona granica biegnie z północy na południe i po drodze zmienia się z gór w rzekę, z rzeki w morze: Ural (pasmo górskie długie na 2500 km) → rzeka Emba (płynie z Uralu do Morza Kaspijskiego) → Morze Kaspijskie (tak naprawdę największe jezioro świata) → Kaukaz (góry między dwoma morzami) → Morze Czarne → cieśniny tureckie (Bosfor i Dardanele).

Na mapie fizycznej znajdziesz ją bez podpisu: to jedyna granica części świata, którą trzeba pokazywać palcem.

Sześć odcinków umownej granicy: od Morza Karskiego po cieśniny tureckie

Cztery skrajne punkty

Skrajny punkt to nie „najdalsze miasto”, tylko ten skrawek lądu, za którym w danym kierunku nie ma już nic. Na północy to Przylądek Nordkinn w Norwegii, na południu Przylądek Marroquí w Hiszpanii, na zachodzie Przylądek Roca w Portugalii, na wschodzie podnóże Uralu w Rosji — współrzędne każdego z nich stoją na mapie.

Z Marroquí widać już Afrykę: Cieśnina Gibraltarska ma w najwęższym miejscu 14 km.

Cztery skrajne punkty Europy

Ile kilometrów ma Europa z północy na południe

1
Dane. Bierzemy szerokości geograficzne dwóch skrajnych punktów: północnego i południowego. Ta różnica nazywa się rozciągłością południkową.
$71°08'\text{N} \quad \text{oraz} \quad 36°00'\text{N}$
2
Odejmujemy. Oba punkty leżą na półkuli północnej, więc od większej szerokości odejmujemy mniejszą.
$71°08' - 36°00' = 35°08'$
3
Minuty zamieniamy na ułamek stopnia. W jednym stopniu mieści się 60 minut.
$8' = \frac{8}{60}° \approx 0{,}13°$
4
Mnożymy przez długość jednego stopnia. Po południku jeden stopień to zawsze około 111 km — na całej kuli ziemskiej tak samo.
$35{,}13° \cdot 111\text{ km} \approx 3900\text{ km}$
5
Z zachodu na wschód liczy się inaczej. Przylądek Roca leży na zachód od południka 0°, a Ural na wschód — więc rozciągłość równoleżnikową trzeba dodać. Wyjdzie 76°51′, czyli mniej więcej 5500 km. Tego wyniku nie wolno jednak policzyć przez 111 km: po równoleżniku stopień jest tym krótszy, im dalej od równika.
$9°31' + 67°20' = 76°51'$
Wskazówka
Te 3900 km lecę trzy tygodnie. Samolot pokonuje je w pięć godzin, a promień słoneczny w jedną setną sekundy.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Jedziesz koleją transsyberyjską z Moskwy do Władywostoku. Po dobie jazdy mijasz Jekaterynburg i pociąg wspina się na niewysokie, zalesione wzgórza. W którym momencie przestajesz być w Europie?

Mała powierzchnia, rekordowo poszarpany brzeg

Europa ma około 10 mln km² — mniejsza jest tylko Australia. Za to jej linia brzegowa jest najbardziej rozwinięta na Ziemi: morza wcinają się głęboko w ląd, a ląd wysuwa się daleko w morze.

Półwyspy, wyspy i morza wcinające się w ląd — stąd poszarpany brzeg Europy

Twoja kolej

Płyniesz statkiem z Gdańska do Aten. Po drodze opływasz z zachodu wielki półwysep w kształcie buta z obcasem, a potem wpływasz między setki greckich wysp. Jak nazywa się ten półwysep w kształcie buta?

Pułapka! „Europa to kontynent, tak jak Afryka”

Źle: Europa jest osobnym lądem, oddzielonym od Azji.

Ściąga do zapamiętania

Położenie i granice Europy — co trzeba wiedzieć?

CZYM JEST: Europa to CZĘŚĆ ŚWIATA, nie osobny ląd — z Azją tworzy jeden nieprzerwany obszar zwany EURAZJĄ. Granica między nimi jest umowna, wyznaczona przez ludzi. GRANICA Z AZJĄ z północy na południe: Ural, rzeka Emba, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne, cieśniny tureckie (Bosfor i Dardanele). SKRAJNE PUNKTY: północ — Przylądek Nordkinn 71°08′N; południe — Przylądek Marroquí 36°00′N; zachód — Przylądek Roca 9°31′W; wschód — podnóże Uralu 67°20′E. ROZCIĄGŁOŚĆ POŁUDNIKOWA: 71°08′ − 36°00′ = 35°08′ ≈ 35,13°, a po pomnożeniu przez 111 km daje około 3900 km. Rozciągłość równoleżnikowa: 9°31′ + 67°20′ = 76°51′ (punkty po dwóch stronach południka zerowego — dodajemy). POWIERZCHNIA: ok. 10 mln km², druga najmniejsza część świata po Australii. LINIA BRZEGOWA: najbardziej rozwinięta na Ziemi. Półwyspy: Skandynawski, Iberyjski, Apeniński, Bałkański. Wyspy: Wielka Brytania, Islandia, Irlandia, Sycylia. Morza wcinające się w ląd: Bałtyckie, Śródziemne, Czarne, Północne.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko pyta, kto właściwie zdecydował, że granica biegnie po Uralu?: To dobre pytanie i warto powiedzieć wprost: zdecydowali ludzie, nie przyroda. Propozycję Uralu zgłosił w 1730 roku szwedzki oficer Philip Johan von Strahlenberg, a poparł ją rosyjski geograf Wasilij Tatiszczew — i przyjęła się, bo Ural jest jedynym wyraźnym pasmem gór biegnącym z północy na południe przez środek tego wielkiego lądu. Do dziś nie wszyscy liczą tę granicę tak samo: część atlasów prowadzi ją nie przez Kaukaz, lecz nieco na północ od niego, i wtedy najwyższym szczytem Europy przestaje być Elbrus, a zostaje Mont Blanc. Dziecko powinno zapamiętać wersję ze swojego atlasu, ale wiedzieć, że to umowa, a nie prawo przyrody.
Jak przećwiczyć rozciągłość południkową bez zadań z podręcznika?: Najlepiej na czymś, co dziecko zna. Weźcie dwa polskie miasta ze skrajów kraju: Świnoujście leży mniej więcej na 53°55′N, a Ustrzyki Dolne na 49°26′N. Różnica to 4°29′, czyli około 4,48°, a po pomnożeniu przez 111 km wychodzi jakieś 500 km — i tyle rzeczywiście dzieli te dwa miasta. Cała Polska, od Jastrzębiej Góry (54°50′N) po Opołonek (49°00′N), ma z północy na południe około 650 km. Klucz jest w dwóch krokach, na których dzieci najczęściej się mylą: minuty trzeba podzielić przez 60 (a nie przez 100!), a mnożymy zawsze przez 111 km, bo to długość jednego stopnia po południku. Przy rozciągłości ze wschodu na zachód ta sztuczka już nie działa i to też warto powiedzieć.
Czy nie mieszamy dziecku w głowie, mówiąc raz „kontynent”, raz „część świata”?: Rozróżnienie jest proste, jeśli podać je jednym zdaniem: część świata dzielą ludzie, ląd dzieli woda. Sprawdzian, który zawsze działa, to pytanie „czy da się tam dojść suchą nogą?”. Z Warszawy do Pekinu — da się. Z Warszawy do Kairu — też, przez Przesmyk Sueski, dlatego zresztą kiedyś przekopano tam kanał. Do Londynu już nie (jest tunel, ale pod wodą), do Nowego Jorku tym bardziej. Warto też pokazać na globusie, że Europa wygląda na osobny ląd tylko na mapach, które kończą się na Uralu — a to wybór autora mapy, nie kształt Ziemi.

Sprawdź się!

Dlaczego Europę nazywamy częścią świata, a nie osobnym lądem?

Którędy biegnie umowna granica między Europą a Azją?

Skrajny punkt północny Europy leży na 71°08′N, a południowy na 36°00′N. Ile mniej więcej wynosi rozciągłość południkowa Europy w kilometrach?

Który z wymienionych obszarów NIE jest półwyspem?

Europa ma około 10 mln km², czyli jest drugą najmniejszą częścią świata. Co mimo to stawia ją na pierwszym miejscu na Ziemi?

Następny temat

Ukształtowanie powierzchni Europy