Jak pokazać różnicę między warunkami przyrodniczymi a pozaprzyrodniczymi na co dzień?

Najprościej przy zakupach. Wystarczy wziąć z lodówki ser, jogurt albo wędlinę i przeczytać kraj pochodzenia, a potem zapytać: co musiało się wydarzyć, żeby to trafiło z duńskiej wsi na naszą kanapkę? Odpowiedź sama układa się w listę warunków pozaprzyrodniczych: chłodnia, ciężarówka, port, umowa handlowa, marka na opakowaniu. Klimat w tej opowieści pojawia się tylko raz, na samym początku. Dobrym uzupełnieniem jest pytanie odwrotne: dlaczego papryki w proszku nie robi się w Danii? Tu z kolei zadecydowała wyłącznie przyroda.

Dziecko upiera się, że kraj z lepszą glebą musi mieć lepsze rolnictwo. Jak to podważyć?

Warto pokazać dwie liczby obok siebie: Holandia jest siedem razy mniejsza od Polski i w dużej części leży poniżej poziomu morza, a należy do największych eksporterów żywności na świecie. Potem wystarczy pytanie: skoro nie ziemia, to co? Odpowiedź — szklarnie, nauka, porty i organizacja — jest dokładnie tym, czego wymaga ten temat. Dania działa tak samo: gleby przeciętne, klimat chłodny, a szynka jedzie do Japonii. Ten sam mechanizm da się pokazać w drugą stronę: są kraje o wspaniałych glebach, w których brak maszyn i dróg sprawia, że rolnictwo ledwo wyżywi własną wieś.

Co dokładnie powinno zostać w głowie po tej lekcji przed sprawdzianem?

Trzy rzeczy. Po pierwsze, dwie listy warunków — przyrodnicze i pozaprzyrodnicze — z umiejętnością przypisania do nich dowolnego przykładu z zadania. Po drugie, po dwa hasła na kraj: Dania to trzoda chlewna, bydło mleczne, spółdzielnie i eksport; Węgry to pszenica, kukurydza, słonecznik, winorośl i papryka. Po trzecie, jedno zdanie wniosku: Węgry mają lepsze warunki przyrodnicze, a Dania lepsze pozaprzyrodnicze i to one dają większy eksport. Jeśli dziecko potrafi wypowiedzieć to zdanie własnymi słowami i podeprzeć jednym przykładem, temat jest opanowany.

Rolnictwo Danii i Węgier

około 10 minut

W tej lekcji1/10

Lecę w maju nad Danią: kwadraty pól aż po horyzont, wiatraki i długie, niskie budynki, w których mieszka dwa razy więcej świń niż Duńczyków. Dwie godziny lotu na południowy wschód — Węgry: żółte pola słonecznika, winnice na zboczach i sznury czerwonej papryki suszące się przy domach. Dwa rolnictwa, zupełnie różne. I to nie pogoda o tym zdecydowała.

Warunki przyrodnicze i te drugie

Na to, co wyrośnie na polu i ile się z tego sprzeda, składają się dwie grupy warunków.

Warunki przyrodnicze obok siebie

	Dania	Węgry
położenie	półwysep Jutlandia i wyspy, między Bałtykiem a Morzem Północnym	Wielka Nizina Węgierska, środek lądu, bez dostępu do morza
lato	chłodne, około 17 °C w lipcu	ciepłe, około 22 °C w lipcu
słońce	pochmurno przez większą część roku	około 2000 godzin słonecznych rocznie
opady	około 700 mm, rozłożone równo przez cały rok	500–600 mm, latem zdarzają się susze
gleby	polodowcowe, często piaszczyste — przeciętne	czarnoziemy i mady, jedne z najżyźniejszych w Europie

Na papierze Węgry wygrywają niemal każdy wiersz tej tabeli. Zapamiętaj to, bo za chwilę wynik będzie zaskakujący.

Dania między dwoma morzami, Węgry w środku lądu na wielkiej nizinie

Dania: gleba przeciętna, rolnictwo pierwszej klasy

Duńczyków jest niecałe 6 milionów, a świń około 12 milionów — dwie na każdego mieszkańca. Do tego bydło mleczne. Zboża, głównie jęczmień, idą w dużej części na paszę dla tych zwierząt, a nie na chleb.

amplituda roczna temperatury 16,5 °C · suma roczna opadów 666 mm

Kopenhaga: chłodne lato i deszcz rozłożony równo przez cały rok — dobre dla trawy i jęczmienia, za mało ciepła dla winorośli

Węgry: słońce, czarnoziem i papryka

Ponad połowę kraju zajmuje Wielka Nizina Węgierska — płaska jak stół, ciepła i słoneczna. Rosną tu pszenica, kukurydza i słonecznik, którego Węgry są jednym z największych producentów w Unii Europejskiej.

amplituda roczna temperatury 22,7 °C · suma roczna opadów 556 mm

Budapeszt: lato ciepłe i słoneczne, opadów mniej niż w Danii — stąd winorośl i papryka, ale też letnie susze

Skąd bierze się duńska szynka

Łańcuch duńskiej szynki: wartość rośnie na każdym ogniwie po polu, a pieniądze wracają na start

1
Pole. Jęczmień rośnie na przeciętnej, piaszczystej glebie i w chłodne lato. Sam w sobie nie jest wielkim skarbem — chleb z niego kiepski, a cena niska.
2
Chlewnia. Jęczmień idzie na paszę. Zwierzę zamienia tanie zboże w drogie mięso — to pierwszy moment, w którym wartość wyraźnie rośnie.
3
Spółdzielnia. Rolnicy nie sprzedają świń pojedynczo. Mają wspólną ubojnię i wspólną markę, więc dostają lepszą cenę, niż wywalczyłby każdy z osobna. Pierwszą spółdzielczą mleczarnię otwarto w Danii już w 1882 roku.
4
Chłodnia i port. Mięso jedzie schłodzone do Niemiec, Wielkiej Brytanii, a nawet do Japonii. Bez dróg, chłodni i portów nie dałoby się go sprzedać dalej niż do sąsiedniej wsi.
5
Powrót. Pieniądze z eksportu wracają do gospodarstw i idą na maszyny, badania i lepszą paszę, więc cały łańcuch kręci się jeszcze szybciej. A klimat Danii nie zmienił się przez ten czas ani o stopień.
Wskazówka
Cała ta wartość powstała PO polu, nie na polu. Tego żadna mapa klimatu nie pokaże.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Węgry mają cieplejsze lato i żyźniejsze gleby niż Dania, a mimo to duńskie rolnictwo sprzedaje za granicę znacznie więcej. Co to najlepiej pokazuje?

Pułapka! „Lepsze warunki naturalne zawsze znaczą lepsze rolnictwo”

Źle: kto ma żyźniejszą glebę i cieplejsze lato, ten ma lepsze rolnictwo.

Twoja kolej

Rolnik z Wielkiej Niziny Węgierskiej chce uprawiać coś, czego duński rolnik nie wyhoduje u siebie w polu. Co wybierze?

Ściąga do zapamiętania

Rolnictwo Danii i Węgier — dwa modele obok siebie

DWIE GRUPY WARUNKÓW: przyrodnicze (klimat, opady, gleby, rzeźba terenu, woda — rolnik ich nie wybiera) i pozaprzyrodnicze (maszyny, kapitał, wiedza, organizacja gospodarstw, drogi i chłodnie, rynek zbytu — tworzą je ludzie). DANIA: chłodne i wilgotne lato (ok. 17 °C w lipcu), pochmurno, gleby polodowcowe i przeciętne — a mimo to rolnictwo TOWAROWE, nowoczesne i wysoko zmechanizowane. Podstawa to hodowla trzody chlewnej (ok. 12 mln świń przy niecałych 6 mln mieszkańców) i bydła mlecznego; jęczmień idzie na paszę. Rolnicy działają w SPÓŁDZIELNIACH (wspólna mleczarnia, ubojnia, marka — pierwsza mleczarnia spółdzielcza w 1882 r.), a szynka, boczek i sery jadą na EKSPORT. WĘGRY: Wielka Nizina Węgierska (ponad połowa kraju), ciepłe lato ok. 22 °C, ok. 2000 godzin słońca rocznie, czarnoziemy — stąd pszenica, kukurydza, słonecznik, a także uprawy niemożliwe w Danii: winorośl (Tokaj, Eger), papryka (Szeged, Kalocsa) i salami. Gospodarstwa mniejsze i słabiej wyposażone. WNIOSEK: Węgry mają lepsze warunki przyrodnicze, Dania lepsze pozaprzyrodnicze — i to te drugie dają dziś większy eksport. Lepsza przyroda nie gwarantuje lepszego rolnictwa; przyroda mówi, CO można uprawiać, ludzie decydują, ILE z tego będzie.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać różnicę między warunkami przyrodniczymi a pozaprzyrodniczymi na co dzień?: Najprościej przy zakupach. Wystarczy wziąć z lodówki ser, jogurt albo wędlinę i przeczytać kraj pochodzenia, a potem zapytać: co musiało się wydarzyć, żeby to trafiło z duńskiej wsi na naszą kanapkę? Odpowiedź sama układa się w listę warunków pozaprzyrodniczych: chłodnia, ciężarówka, port, umowa handlowa, marka na opakowaniu. Klimat w tej opowieści pojawia się tylko raz, na samym początku. Dobrym uzupełnieniem jest pytanie odwrotne: dlaczego papryki w proszku nie robi się w Danii? Tu z kolei zadecydowała wyłącznie przyroda.
Dziecko upiera się, że kraj z lepszą glebą musi mieć lepsze rolnictwo. Jak to podważyć?: Warto pokazać dwie liczby obok siebie: Holandia jest siedem razy mniejsza od Polski i w dużej części leży poniżej poziomu morza, a należy do największych eksporterów żywności na świecie. Potem wystarczy pytanie: skoro nie ziemia, to co? Odpowiedź — szklarnie, nauka, porty i organizacja — jest dokładnie tym, czego wymaga ten temat. Dania działa tak samo: gleby przeciętne, klimat chłodny, a szynka jedzie do Japonii. Ten sam mechanizm da się pokazać w drugą stronę: są kraje o wspaniałych glebach, w których brak maszyn i dróg sprawia, że rolnictwo ledwo wyżywi własną wieś.
Co dokładnie powinno zostać w głowie po tej lekcji przed sprawdzianem?: Trzy rzeczy. Po pierwsze, dwie listy warunków — przyrodnicze i pozaprzyrodnicze — z umiejętnością przypisania do nich dowolnego przykładu z zadania. Po drugie, po dwa hasła na kraj: Dania to trzoda chlewna, bydło mleczne, spółdzielnie i eksport; Węgry to pszenica, kukurydza, słonecznik, winorośl i papryka. Po trzecie, jedno zdanie wniosku: Węgry mają lepsze warunki przyrodnicze, a Dania lepsze pozaprzyrodnicze i to one dają większy eksport. Jeśli dziecko potrafi wypowiedzieć to zdanie własnymi słowami i podeprzeć jednym przykładem, temat jest opanowany.

Sprawdź się!

Co jest podstawą duńskiego rolnictwa?

Po co duńskim rolnikom spółdzielnie?

Dlaczego winorośl uprawia się na Węgrzech, a nie w Danii?

Które z wymienionych to warunki POZAprzyrodnicze rozwoju rolnictwa?

Co to znaczy, że duńskie rolnictwo jest TOWAROWE?

Następny temat

Nowoczesny przemysł i usługi Francji