Ruch jednostajnie przyspieszony
W tej lekcji1/16
Stoisz na rowerze obok autobusu, oboje czekacie na zielone. Światło się zmienia i przez pierwsze sekundy to ty jesteś z przodu — autobus zostaje w tyle. A przecież za chwilę pomknie 50 km/h, a ty ledwie 20. Jak to możliwe? Bo o tym, kto wystrzeli pierwszy, nie decyduje prędkość, tylko zupełnie inna wielkość: przyspieszenie. Dziś je poznasz i dowiesz się przy okazji, dlaczego pędzący samolot pasażerski ma przyspieszenie równe zeru.
Po co nam nowa wielkość
W ruchu jednostajnym prędkość w ogóle się nie zmieniała: 30 km/h teraz, 30 km/h za godzinę. Ale w prawdziwym świecie ciała ruszają z miejsca, rozpędzają się i hamują. Żeby to opisać, potrzebna jest nowa wielkość — przyspieszenie. Oznaczamy je literą .
Przyspieszenie: przyrost prędkości na sekundę
Rower rusza spod świateł i w każdej sekundzie jego prędkość rośnie o . Mówimy wtedy, że jego przyspieszenie wynosi .
Wzór na przyspieszenie i jego odwrócenie
- 1
Przyspieszenie to zmiana prędkości podzielona przez czas, w którym ta zmiana zaszła. Grecka litera (delta) znaczy zmiana, więc to ile prędkości przybyło od startu do końca pomiaru.
- 2
Gdy ciało rusza z miejsca, na starcie ma prędkość zero, więc cała prędkość końcowa jest przyrostem. Wtedy wzór da się odwrócić i policzyć prędkość.
- 3
Sprawdźmy to na rowerze po sześciu sekundach. Wychodzi dokładnie tyle, ile w ostatnim wierszu tabelki.
Wszystkie 3 kroków odsłonięte.
Skąd ta jednostka: metr na sekundę do kwadratu
A skąd ta dziwna jednostka ? Bo dzielimy prędkość przez czas: podzielone przez daje . Czytaj ją jako metr na sekundę na sekundę, czyli: tyle metrów na sekundę przybywa w każdej sekundzie.
Ruch jednostajnie przyspieszony
Gdy przyspieszenie jest stałe — w każdej sekundzie dokładnie takie samo — ruch nazywamy jednostajnie przyspieszonym.
- ruch jednostajny
- ruch jednostajnie przyspieszony
Wykres v(t): prosta rosnąca zamiast poziomej
Z lekcji o wykresach pamiętasz, że w ruchu jednostajnym wykres był linią poziomą — prędkość się nie zmieniała, więc linia leżała płasko. Teraz prędkość rośnie co sekundę o tę samą wartość, więc punkty układają się wzdłuż prostej rosnącej, wychodzącej z zera.
Hamowanie, czyli przyspieszenie ujemne
A co, gdy ciało zwalnia? Wtedy prędkość maleje, zmiana jest ujemna i przyspieszenie wychodzi ze znakiem minus. Takie ujemne przyspieszenie ma własną nazwę: opóźnienie.
Auto z reklamy: od 0 do 100 km/h w 5 sekund
- 1
Producent chwali się, że jego auto rozpędza się od zera do 100 km/h w 5 sekund. Wypisujemy dane: prędkość na starcie, prędkość na końcu i czas.
- 2
Liczymy zmianę prędkości. Auto ruszało z miejsca, więc cała prędkość końcowa jest przyrostem.
- 3
Wypisujemy wzór na przyspieszenie: zmiana prędkości podzielona przez czas.
- 4
Podstawiamy i dzielimy 100 przez 5.
- 5
Ta liczba jest poprawna, ale w dziwnej jednostce: kilometry na godzinę na sekundę. Żeby dostać , trzeba było najpierw zamienić prędkość na metry na sekundę, czyli podzielić ją przez 3,6.
- 6
Czytamy wynik po ludzku: w każdej sekundzie prędkość rośnie o 20 km/h. Po 1 s auto ma 20 km/h, po 2 s 40 km/h, po 3 s 60 km/h, po 4 s 80 km/h, a po 5 s równo 100 km/h.
Wszystkie 6 kroków odsłonięte.
Motocykl rusza z miejsca ze stałym przyspieszeniem . Jaką prędkość osiągnie po 4 sekundach? Podaj samą liczbę w .
Pułapka! Duża prędkość to NIE duże przyspieszenie
To najczęstsza pomyłka w całym temacie. Skoro samolot pasażerski leci 900 km/h, a rower rusza spod świateł ślimaczo, to samolot musi mieć ogromne przyspieszenie, prawda? Nieprawda. Samolot lecący ze stałą prędkością ma przyspieszenie równe zeru.
Sprawdźmy rachunkiem. Prędkość samolotu przez godzinę lotu ani drgnie, więc jej zmiana wynosi zero:
, a stąd
Zero przyspieszenia to zwykły ruch jednostajny
Samolot na wysokości przelotowej jest w ruchu jednostajnym. A rower ruszający z miejsca ma mizerną prędkość, ale rosnącą — więc jego przyspieszenie jest większe od samolotowego zera.
Trzy ciała, trzy zaskoczenia
| Ciało | Prędkość | Przyspieszenie |
|---|---|---|
| samolot w locie rejsowym | , stała | |
| rower ruszający spod świateł | mała, ale rosnąca | |
| kamień w chwili puszczenia | zero |
Ostatni wiersz jest najlepszy: puszczony kamień w pierwszej chwili w ogóle się nie porusza, a mimo to ma największe przyspieszenie z całej tabeli.
Zapamiętaj różnicę: prędkość mówi, jak szybko ciało się porusza. Przyspieszenie mówi, jak szybko ta prędkość się zmienia. Można pędzić bez przyspieszenia i można przyspieszać, prawie stojąc w miejscu.
Spadanie i hamowanie — dwa oblicza przyspieszenia
- 1
Jedno przyspieszenie masz na wyciągnięcie ręki: puść cokolwiek z ręki, a spadnie coraz szybciej. To przyspieszenie ziemskie, oznaczane literą g. Spadający kamień to po prostu ruch jednostajnie przyspieszony, w którym przyspieszenie wynosi 10 metrów na sekundę do kwadratu.
- 2
Liczymy prędkość kamienia po 3 sekundach spadania. Kamień puszczono z miejsca, więc korzystamy ze wzoru v = a razy t.
- 3
- kamień, a = 10 m/s²
- rower, a = 2 m/s²
Obie proste wychodzą z zera, ale kamień ma prostą pięć razy bardziej stromą — bo jego przyspieszenie jest pięć razy większe Po każdej kolejnej sekundzie dochodzi następne 10 m/s: po 1 s jest 10, po 2 s 20, po 3 s 30, po 4 s 40 m/s. Ta sama prosta rosnąca co u roweru, tylko pięć razy bardziej stroma.
- 4
Teraz drugie oblicze. Autobus jedzie 20 m/s, kierowca widzi czerwone światło i hamuje. Po 4 sekundach autobus stoi. Liczymy zmianę prędkości: od końcowej odejmujemy początkową.
- 5
Wykres v(t) hamującego autobusu: prosta opada z 20 m/s do zera w 4 s. Opóźnienie to nachylenie tej prostej Dzielimy zmianę prędkości przez czas hamowania. Wynik wychodzi ujemny i tak ma być — to opóźnienie.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Pociąg jedzie z prędkością i zaczyna hamować ze stałym opóźnieniem — jego prędkość maleje o w każdej sekundzie. Po ilu sekundach pociąg się zatrzyma? Podaj samą liczbę w sekundach.
Ściąga do zapamiętania
Przyspieszenie i ruch jednostajnie przyspieszony — o co chodzi?
PRZYSPIESZENIE a mówi, o ile zmienia się prędkość w KAŻDEJ sekundzie. Jednostka: m/s² (metr na sekundę na sekundę). Wzór: a = Δv : t, gdzie Δv to zmiana prędkości. Gdy ciało rusza z miejsca: v = a · t — np. przy a = 2 m/s² po 6 s prędkość wynosi 12 m/s. RUCH JEDNOSTAJNIE PRZYSPIESZONY to ruch ze STAŁYM przyspieszeniem; wykres v(t) jest wtedy prostą ROSNĄCĄ z zera (w ruchu jednostajnym była pozioma). Im większe a, tym bardziej stroma prosta. HAMOWANIE daje przyspieszenie UJEMNE, czyli opóźnienie: autobus z 20 m/s stający po 4 s ma a = -20 : 4 = -5 m/s², a wykres v(t) opada do zera. SPADEK SWOBODNY to ruch jednostajnie przyspieszony z a = g = 10 m/s²: po 3 s prędkość wynosi 30 m/s. NAJWAŻNIEJSZE: duża prędkość to nie duże przyspieszenie. Samolot lecący 900 km/h ze stałą prędkością ma a = 0, a rower ruszający spod świateł ma małą prędkość i przyspieszenie 2 m/s².
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Co dokładnie oznacza zapis a = 3 m/s²?
Wykres pokazuje prędkość samolotu pasażerskiego na wysokości przelotowej. Ile wynosi jego przyspieszenie?
Wykres pokazuje pierwsze dwie sekundy jazdy samochodu, który rusza z miejsca i przyspiesza jednostajnie. Jaką prędkość będzie miał po 6 sekundach, jeśli dalej będzie przyspieszał tak samo?
Wykres pokazuje prędkość hamującego autobusu. Ile wynosi jego przyspieszenie?
Jak wygląda wykres prędkości v(t) w ruchu jednostajnie przyspieszonym, gdy ciało rusza z miejsca?