Produkcja roślinna — główne uprawy w Polsce
W tej lekcji1/12
W lipcu lecę nad Polską i widzę kraj w kolorze słomy. Siedem na dziesięć hektarów pól to zboże — pod spodem tylko gdzieniegdzie mignie żółty prostokąt rzepaku albo ciemna zieleń buraków. Ale ten sam kraj sto lat temu wyglądał zupełnie inaczej, a za trzydzieści lat będzie wyglądał znowu inaczej. Dziś zobaczysz, co Polska naprawdę uprawia i dlaczego akurat tam, gdzie uprawia.
Struktura zasiewów — czym Polska obsiewa swoje pola
Struktura zasiewów. Podział gruntów ornych między poszczególne rośliny. W Polsce jest bardzo jednostronna: siedem hektarów na dziesięć to zboża — pszenica, pszenżyto, żyto, jęczmień, kukurydza, owies. Reszta to rośliny przemysłowe (rzepak, buraki cukrowe), pastewne (kukurydza na kiszonkę, motylkowe) oraz ziemniaki i warzywa.
Sady liczy się osobno, bo drzewo stoi na polu latami — zajmują dodatkowe około 0,4 mln ha.
- zboża 70%
- rośliny przemysłowe 12%
- rośliny pastewne 10%
- ziemniaki i warzywa 5%
- pozostałe 3%
Pszenica i żyto — podział, który widać na mapie
Dwa najważniejsze zboża rosną w Polsce w dwóch różnych krajach — tyle że na tej samej mapie.
- pszenica — gleby żyzne i cięższe
- żyto — gleby lekkie, piaszczyste, kwaśne
Kukurydza idzie na północ
Mocno w górę idzie za to kukurydza: w dwadzieścia lat jej powierzchnia wzrosła kilkukrotnie, bo cieplejsze lata pozwalają jej dojrzewać coraz dalej na północ.
Plon a zbiory — dwa różne słowa i dwie różne liczby
- 1
Ania ma 8 ha pszenicy i zbiera z każdego hektara po 7 ton. Mnożymy plon przez powierzchnię.
- 2
Bartek ma 40 ha, ale gleba jest słabsza i z hektara schodzą tylko 4 tony.
- 3
Kto ma wyższy PLON? Plon to zawsze wydajność z jednego hektara, mierzona w t/ha. Wygrywa Ania.
- 4
Kto ma większe ZBIORY? Zbiory to cała masa zebranego ziarna, w tonach. Wygrywa Bartek — mimo słabszej ziemi, bo ma jej pięć razy więcej.
- 5
Cała Polska. Zboża zajmują u nas około 7,3 mln ha, a przeciętny plon to około 4,5 t/ha. Stąd roczne zbiory zbóż rzędu 33 milionów ton.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Gospodarstwo powiększyło pole pszenicy z 10 do 20 ha, a z każdego hektara zbiera dokładnie tyle samo ton co przedtem. Co się w takim razie zmieniło?
Okopowe i przemysłowe — ziemniak, burak i rzepak
Ziemniak był kiedyś polską potęgą: w latach 70. Polska była drugim producentem świata. Dziś zajmuje trzynaście razy mniej ziemi. Powód jest prozaiczny: przestano nim tuczyć świnie i pędzić spirytus, a ludzie jedzą go po prostu mniej.
Sady i jagody — tu Polska gra w pierwszej lidze
Pod Grójcem, 60 km na południe od Warszawy, leży największy zwarty obszar sadów w Europie: około 40 tysięcy hektarów samych jabłoni. W kwietniu wygląda to z góry jak biały dywan.
Rolnik spod Ostrołęki ma pole na lekkiej, piaszczystej i kwaśnej glebie bielicowej. Które zboże posieje z największym sensem?
Pułapka! Mylenie plonów ze zbiorami
Źle: „w tym roku plony wyniosły 33 miliony ton”.
Pułapka! „Polska to kraj ziemniaka”
Źle: ziemniak to nasza główna uprawa, przecież stąd wszystkie żarty o polskich kartoflach.
Ściąga do zapamiętania
Główne uprawy w Polsce — co i gdzie rośnie?
STRUKTURA ZASIEWÓW: zboża ok. 70% gruntów ornych, rośliny przemysłowe ok. 12%, pastewne ok. 10%, ziemniaki i warzywa ok. 5%. ZBOŻA: PSZENICA na glebach żyznych i cięższych — Kujawy, Wyżyna Lubelska, Nizina Śląska, Żuławy; ŻYTO na glebach lekkich, piaszczystych i kwaśnych — Mazowsze, Podlasie, Lubuskie; KUKURYDZA rośnie w siłę, bo cieplejsze lata pozwalają jej dojrzewać coraz dalej na północ. PLON A ZBIORY: plon to wydajność z jednego hektara (t/ha), zbiory to cała masa (t); zbiory = plon × powierzchnia. W Polsce ok. 7,3 mln ha zbóż × ok. 4,5 t/ha ≈ 33 mln ton rocznie. OKOPOWE I PRZEMYSŁOWE: ziemniak spadł z 2,6 mln ha w latach 70. do ok. 0,2 mln ha dziś; burak cukrowy tam, gdzie żyzna gleba i cukrownia — Kujawy, Wielkopolska, Lubelskie, Dolny Śląsk; rzepak ok. 1 mln ha, na olej i na biopaliwo. SADY I JAGODY: Grójec to największy obszar sadów w Europie (ok. 40 tys. ha jabłoni), Polska jest największym producentem jabłek w Unii Europejskiej i w czołówce świata w malinach i truskawkach; chmiel i tytoń prawie wyłącznie na Lubelszczyźnie. DWA BŁĘDY DO OMIJANIA: plony podaje się na hektar, a nie w milionach ton; ziemniak nie jest już główną uprawą Polski — zajmuje niecałe 2% gruntów ornych.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak raz na zawsze utrwalić różnicę między plonem a zbiorami?
Najlepiej przez porównanie z czymś, co dziecko zna. Plon działa jak średnia ocen — mówi o jakości i nie zmienia się od tego, że przedmiotów jest więcej. Zbiory działają jak suma wszystkich ocen — rosną razem z liczbą przedmiotów. Potem wystarczy jedno pytanie kontrolne przy każdej liczbie z podręcznika: „w czym to jest mierzone?”. Jeśli w tonach na hektar — mowa o plonie. Jeśli w tonach albo w milionach ton — mowa o zbiorach. Ta jedna kontrola jednostki wyłapuje praktycznie wszystkie pomyłki na sprawdzianie.
- Skąd wziąć mapy upraw, żeby dziecko zobaczyło ten podział na własne oczy?
Wystarczy Bank Danych Lokalnych GUS: w dziale o rolnictwie można wyświetlić powierzchnię zasiewów pszenicy i żyta w podziale na województwa i porównać dwie tabele obok siebie. Kontrast jest tak wyraźny, że nie trzeba go tłumaczyć — pszenica skupia się w kujawsko-pomorskim, dolnośląskim, opolskim i lubelskim, żyto w mazowieckim, podlaskim i lubuskim. Warto potem położyć obok mapę gleb z atlasu szkolnego: obie mapy pokrywają się niemal punkt w punkt, a to jest najmocniejszy argument całej lekcji.
- Czy warto pokazać dziecku prawdziwe pole, skoro mieszkamy w mieście?
Bardzo warto, bo cała ta lekcja jest o rzeczach, które da się zobaczyć z okna pociągu. W czerwcu żółty jak farba prostokąt to rzepak, ciemnozielone niskie liście przy ziemi to buraki cukrowe, a wysoka, sztywna roślina z kolbą to kukurydza. W lipcu można bawić się w rozpoznawanie kłosów: pszenica ma kłos krótki i gruby, żyto długi, wąski i z wąsami. Jedna taka podróż daje więcej niż trzy powtórki z podręcznika, bo od tej pory nazwy z lekcji mają swoje obrazki.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Jaką część gruntów ornych w Polsce zajmują zboża?
Rolnik ma 25 ha pszenicy, a plon wynosi 6 t/ha. Ile wyniosą jego zbiory?
Dlaczego żyto uprawia się głównie na Mazowszu i Podlasiu, a pszenicę na Kujawach i Wyżynie Lubelskiej?
Z czego słynie okolica Grójca pod Warszawą?
Kolega mówi: „Polska uprawia przede wszystkim ziemniaki”. Co jest w tym zdaniu nie tak?