Jak pokazać dziecku restrukturyzację, nie jadąc na Śląsk?

Najlepiej działa zestawienie dwóch zdjęć tego samego miejsca. Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę „kopalnia Katowice” i „Strefa Kultury Katowice”, a potem „Nikiszowiec dawniej” i „Nikiszowiec dziś”. Dziecko samo zauważy, że budynki są w dużej mierze te same, a zmieniło się to, co się w nich robi. Warto zadać przy tym jedno pytanie: gdzie w tym czasie podziali się ludzie, którzy tu pracowali? To pytanie prowadzi wprost do sedna tematu, czyli do kosztów społecznych, których na zdjęciu nie widać.

Czy da się rozmawiać o zamykaniu kopalń bez wchodzenia w politykę?

Da się, jeśli trzymać się liczb i mechanizmów. Fakty są takie: część kopalń wydobywała węgiel drożej, niż dało się go sprzedać, zatrudnienie w górnictwie spadło z ponad 400 tys. do około 75 tys., a w tym samym czasie w regionie powstały fabryki samochodów, magazyny i centra usług. Fakty są też takie, że dla konkretnych rodzin oznaczało to utratę pracy i lata niepewności. Obie kolumny są prawdziwe naraz i właśnie ich zestawienie jest treścią lekcji — a nie ocena, kto decydował dobrze, a kto źle.

Dziecko pyta, czy Śląsk to dziś biedny region. Co odpowiedzieć?

Nie, i warto to od razu rozdzielić na dwie sprawy. Województwo śląskie ma jeden z wyższych w Polsce poziomów rozwoju gospodarczego, silne uczelnie i duże inwestycje przemysłowe. Jednocześnie różnice wewnątrz regionu są ogromne: Gliwice czy Tychy, gdzie stanęły fabryki i uczelnie, rozwijają się inaczej niż Bytom czy Świętochłowice, które straciły kopalnie i nie dostały nic dużego w zamian. Dobrze pokazać to na mapie bezrobocia w powiatach — widać wtedy, że transformacja nie rozłożyła się równo, i to jest jej najtrudniejszy problem do dziś.

Restrukturyzacja przemysłu Górnego Śląska

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Siedzę na dachu Muzeum Śląskiego w Katowicach. Pode mną, dziesięć metrów pod ziemią, wiszą obrazy — bo sale wykopano w dawnych wyrobiskach kopalni Katowice. Obok stoi wieża szybu Warszawa, tylko już nikogo nie zjeżdża na dół: jest z niej widok na miasto. Sto lat temu było tu wydobycie, pięćdziesiąt lat temu też. Dziś jest muzeum. Dziś sprawdzimy, co się właściwie stało po drodze — i ile to kosztowało.

Region, który zbudował węgiel

Górny Śląsk stoi na węglu kamiennym — i przez półtora wieku wszystko tu z niego wynikało: kopalnie, huty, koksownie, elektrownie, a przy nich osiedla, szkoły, kluby sportowe i szpitale zakładowe.

400 tys. osób

75 tys. osób

Restrukturyzacja, czyli co znaczy „zamknięcie kopalni”

Restrukturyzacja to przebudowa gospodarki regionu: wygaszanie zakładów, które przynoszą straty, i budowanie na ich miejsce innych źródeł pracy.

Zamknięcie kopalni to proces na lata — dla zakładu i dla ludzi

Co powstało w zamian

Region nie żyje dziś z jednej branży, tylko z kilku naraz. Motoryzacja: w Tychach od 1975 r. (kiedyś Fiat 126p, dziś Fiat 500 i Jeep), w Gliwicach auta dostawcze. Logistyka: magazyny przy zjazdach ze skrzyżowania autostrad A1 i A4. Usługi i biura: centra finansowe i informatyczne wielkich firm w Katowicach, dziesiątki tysięcy etatów. Uczelnie: Uniwersytet Śląski, Politechnika Śląska, Śląski Uniwersytet Medyczny. Kultura i turystyka: muzea, festiwale, trasy podziemne.

Pomogła Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna z 1996 r.: ulga podatkowa miała ściągnąć inwestorów tam, skąd znikały kopalnie.

Górnośląski Okręg Przemysłowy dziś: co powstało w miejsce kopalń i hut

Cztery adresy, w których widać zmianę

1
Nikiszowiec, Katowice. Osiedle z czerwonej cegły zbudowane w latach 1908–1918 dla górników sąsiedniej kopalni: dziewięć zamkniętych kwartałów, w środku podwórka, na parterach sklepy. Miało być zapleczem zakładu, a jest dziś zabytkiem klasy Pomnika Historii i miejscem, do którego przyjeżdża się na weekend.
2
Szyb Wilson, Katowice-Janów. Budynki maszynowni dawnej kopalni Wieczorek stały puste. Dziś mieści się w nich galeria sztuki współczesnej — obrazy wiszą tam, gdzie stały maszyny wyciągowe.
3
Strefa Kultury, Katowice. Na terenie zlikwidowanej kopalni Katowice, w samym środku miasta, stanęły trzy budynki: siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, Międzynarodowe Centrum Kongresowe i nowe Muzeum Śląskie. Zamiast placu z hałdą — kwartał, przez który przechodzi się pieszo.
4
Sztolnia Królowej Luizy, Zabrze. Podziemny korytarz kopalni z XVIII wieku, którym dziś płynie się łodzią ponad kilometr pod miastem. To najdłuższa udostępniona podziemna trasa wodna w Polsce.
Wskazówka
Zauważ, co mają wspólnego te cztery adresy: nic tu nie zburzono do zera. Zmieniono przeznaczenie tego, co już stało — i to jest rewitalizacja.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

W latach dziewięćdziesiątych zamknięcie jednej kopalni potrafiło pogrążyć całe miasto, choć pracowała w niej tylko część mieszkańców. Dlaczego skutki sięgały tak daleko?

Co zostało do posprzątania

Zmiana nie zamknęła sprawy. Górny Śląsk wciąż mieszka z tym, co zostało po stu pięćdziesięciu latach wydobycia:

Twoja kolej

W klasie szóstej poznałeś Zagłębie Ruhry w Niemczech: ponad sto kopalń, ostatnia zamknięta w 2018 r., a region jest dziś bogatszy niż w czasach węgla. Czego uczy porównanie z Górnym Śląskiem?

Pułapka! „Wystarczyło zamknąć kopalnie i postawić biurowce”

Źle: skoro w Katowicach stoją dziś wieżowce, to wystarczyło zlikwidować kopalnie i postawić nowe centrum.

Sześćdziesiąt lat przebudowy: od pierwszej fabryki aut do ostatniej tony węgla

Ściąga do zapamiętania

Restrukturyzacja przemysłu Górnego Śląska — co trzeba wiedzieć?

PUNKT WYJŚCIA: region zbudowany na węglu kamiennym i stali; około 1989 r. blisko 70 kopalń i ponad 400 tys. górników, kilkanaście wielkich hut. DZIŚ: około 20 czynnych kopalń i około 75 tys. pracujących w górnictwie; z hut zamknięto m.in. Baildon w Katowicach i Kościuszko w Chorzowie, pracuje dawna Huta Katowice w Dąbrowie Górniczej. RESTRUKTURYZACJA to przebudowa gospodarki regionu: zamykanie nierentownych zakładów i budowanie w zamian innych źródeł pracy. KOSZTY SPOŁECZNE: masowe zwolnienia, odprawy, urlopy górnicze, przekwalifikowanie, bezrobocie sięgające w Bytomiu jednej czwartej mieszkańców, ubożejące osiedla przyzakładowe. CO POWSTAŁO W ZAMIAN: motoryzacja (Tychy od 1975 r., Gliwice), logistyka na skrzyżowaniu autostrad A1 i A4, centra usług i informatyki w Katowicach, silne uczelnie (Uniwersytet Śląski, Politechnika Śląska, Śląski Uniwersytet Medyczny), turystyka; od 1996 r. pomaga Katowicka Specjalna Strefa Ekonomiczna. REWITALIZACJA, czyli nowe życie starych obiektów: Nikiszowiec (osiedle patronackie z lat 1908–1918, Pomnik Historii), Szyb Wilson w Katowicach-Janowie (galeria sztuki), Strefa Kultury na terenie dawnej kopalni Katowice (NOSPR, Międzynarodowe Centrum Kongresowe, Muzeum Śląskie), Sztolnia Królowej Luizy w Zabrzu (podziemna trasa wodna). CO ZOSTAŁO: hałdy (najwyższa Szarlota w Rydułtowach), zapadliska i szkody górnicze (wyburzenia w Bytomiu), zimowy smog (Rybnik, Zabrze), odpływ młodych — z ok. 4,9 mln mieszkańców województwa w 1999 r. do ok. 4,3 mln dziś. SPRAWIEDLIWA TRANSFORMACJA: wygaszanie górnictwa rozpisane w Polsce do 2049 r., z zasadą, że nowe miejsca pracy mają powstać, zanim zamknie się ostatni szyb. KLAMRA: Zagłębie Ruhry przeszło tę samą drogę, zaczynając około dwudziestu lat wcześniej — ostatnia kopalnia zamknęła się tam w 2018 r.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać dziecku restrukturyzację, nie jadąc na Śląsk?: Najlepiej działa zestawienie dwóch zdjęć tego samego miejsca. Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę „kopalnia Katowice” i „Strefa Kultury Katowice”, a potem „Nikiszowiec dawniej” i „Nikiszowiec dziś”. Dziecko samo zauważy, że budynki są w dużej mierze te same, a zmieniło się to, co się w nich robi. Warto zadać przy tym jedno pytanie: gdzie w tym czasie podziali się ludzie, którzy tu pracowali? To pytanie prowadzi wprost do sedna tematu, czyli do kosztów społecznych, których na zdjęciu nie widać.
Czy da się rozmawiać o zamykaniu kopalń bez wchodzenia w politykę?: Da się, jeśli trzymać się liczb i mechanizmów. Fakty są takie: część kopalń wydobywała węgiel drożej, niż dało się go sprzedać, zatrudnienie w górnictwie spadło z ponad 400 tys. do około 75 tys., a w tym samym czasie w regionie powstały fabryki samochodów, magazyny i centra usług. Fakty są też takie, że dla konkretnych rodzin oznaczało to utratę pracy i lata niepewności. Obie kolumny są prawdziwe naraz i właśnie ich zestawienie jest treścią lekcji — a nie ocena, kto decydował dobrze, a kto źle.
Dziecko pyta, czy Śląsk to dziś biedny region. Co odpowiedzieć?: Nie, i warto to od razu rozdzielić na dwie sprawy. Województwo śląskie ma jeden z wyższych w Polsce poziomów rozwoju gospodarczego, silne uczelnie i duże inwestycje przemysłowe. Jednocześnie różnice wewnątrz regionu są ogromne: Gliwice czy Tychy, gdzie stanęły fabryki i uczelnie, rozwijają się inaczej niż Bytom czy Świętochłowice, które straciły kopalnie i nie dostały nic dużego w zamian. Dobrze pokazać to na mapie bezrobocia w powiatach — widać wtedy, że transformacja nie rozłożyła się równo, i to jest jej najtrudniejszy problem do dziś.

Sprawdź się!

Na czym polegała restrukturyzacja przemysłu Górnego Śląska po 1989 roku?

Dlaczego zamknięcie jednej kopalni odbijało się na całym mieście, a nie tylko na jej pracownikach?

Co powstało na terenie zlikwidowanej kopalni Katowice, w samym centrum miasta?

Które następstwo półtora wieku górnictwa Górny Śląsk odczuwa do dziś?

Kolega mówi: „wystarczyło zamknąć kopalnie i postawić w ich miejsce biurowce”. Co jest w tym rozumowaniu nie tak?

Następny temat

Transport w Polsce — drogowy, kolejowy, lotniczy