Dziecko myli końcówki -ek i -an. Jak to uporządkować?

Wystarczy jedno pytanie: czy w reszcie kwasowej jest tlen? Nie ma tlenu — końcówka -ek (chlorek, siarczek). Jest tlen — końcówka -an i rzymska liczba (siarczan(VI), azotan(V), fosforan(V)). Można to sprawdzać na etykietach: w wodzie mineralnej znajdziecie i chlorki, i siarczany, i wodorowęglany, więc materiału do ćwiczeń jest pełna butelka.

Dziecko gubi nawias we wzorach typu Al_2(SO_4)_3. Jak to wytłumaczyć?

Nawias działa dokładnie jak w matematyce: 3 · (SO_4) to trzy komplety, czyli 3 siarki i 12 tlenów. Bez nawiasu trójka przykleiłaby się do liczby tlenów i wyszłoby 43. Pomaga polecenie: policz na głos atomy każdego pierwiastka we wzorze z nawiasem i bez — różnica jest tak duża, że reguła zapada w pamięć bez wkuwania.

Czy da się poćwiczyć wzory soli bez podręcznika?

Tak, zabawą w dwie strony. Raz rodzic podaje nazwę („azotan(V) wapnia”), a dziecko układa wzór na krzyż. Innym razem rodzic czyta wzór z opakowania nawozu, proszku albo wody mineralnej, a dziecko nazywa związek. Pomocna jest krótka lista wartościowości reszt pod ręką — chodzi o wprawę w metodzie, nie o pamiętanie tabeli.

Sole — wzory sumaryczne i nazewnictwo

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Sól kuchenna, kreda ze szkolnej tablicy, gips na złamanej ręce i soda z ciasta — to wszystko jedna rodzina związków, a ich wzory da się ułożyć samemu, bez zaglądania do tablic. Dziś nauczysz się czytać $\mathrm{CaCO}_3$ jak zdanie i pisać wzór z samej nazwy.

Sól to kwas, w którym wodór ustąpił miejsca metalowi

Sól to METAL + RESZTA KWASOWA. Weź kwas i wyrzuć z niego wodór — to, co zostanie, jest resztą kwasową. Na puste miejsce po wodorze wchodzi metal i mamy sól.

$\mathrm{HCl} \rightarrow \mathrm{NaCl}$ — wodór z kwasu solnego zastąpił sód. Reszta $-\mathrm{Cl}$ została bez zmian, zmienił się tylko jej partner.

Z kwasu robi się sól: wodór wychodzi, metal wchodzi

Reszta kwasowa ma wartościowość — i to liczbę wyrzuconych wodorów

Ile wodorów wyleciało z kwasu, taką wartościowość ma reszta. To wszystko, czego trzeba, żeby użyć metody na krzyż z klasy 7.

kwas	reszta	wartościowość
$\mathrm{HCl}$	$-\mathrm{Cl}$	I
$\mathrm{HNO_3}$	$-\mathrm{NO_3}$	I
$\mathrm{H_2S}$	$-\mathrm{S}$	II
$\mathrm{H_2SO_4}$	$-\mathrm{SO_4}$	II
$\mathrm{H_2CO_3}$	$-\mathrm{CO_3}$	II
$\mathrm{H_3PO_4}$	$-\mathrm{PO_4}$	III

Nazwa soli: końcówka mówi, czy w reszcie jest tlen

Nazwa ma dwa człony: reszta w mianowniku + metal w dopełniaczu. O końcówce decyduje jedno pytanie z rysunku.

Jedno pytanie rozstrzyga końcówkę nazwy soli

Przykłady: $\mathrm{NaCl}$ to chlorek sodu, $\mathrm{FeS}$ — siarczek żelaza(II), $\mathrm{K_2SO_4}$ — siarczan(VI) potasu, $\mathrm{NaNO}_3$ — azotan(V) sodu. Wyjątkowo $\mathrm{CaCO}_3$ mówimy krótko: węglan wapnia.

Układamy wzór soli: siarczan(VI) glinu

1
Rozszyfruj nazwę: metal to glin (III), reszta $-\mathrm{SO_4}$ pochodzi z $\mathrm{H_2SO_4}$ , więc ma wartościowość II. Zapisz je obok siebie z wartościowościami nad symbolami.
$\overset{\text{III}}{\mathrm{Al}}\ \ \overset{\text{II}}{(\mathrm{SO_4})}$
2
Na krzyż: dwójka reszty schodzi jako indeks pod glin, trójka glinu — pod resztę.
$\mathrm{Al_2(SO_4)_3}$
3
Nawias jest obowiązkowy, bo bierzemy TRZY całe reszty. Trójka za nawiasem mnoży wszystko, co stoi w środku.
$3 \cdot \mathrm{(SO_4)} = 3\,\mathrm{S} + 12\,\mathrm{O}$
Wskazówka
Bez nawiasu trójka przykleiłaby się do samego tlenu i wzór opisywałby inny związek.
4
Kontrola rąk: wartościowość razy liczba jednostek musi się zgodzić po obu stronach.
$2 \cdot 3 = 6 = 3 \cdot 2$

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Ułóż wzór siarczanu(VI) potasu. Potas ma wartościowość I, reszta $-\mathrm{SO_4}$ — II.

W drugą stronę: nazwij wzór $\mathrm{Ca_3(PO_4)_2}$

1
Podziel wzór na dwie części: z przodu metal, w nawiasie reszta kwasowa.
$\mathrm{Ca_3}\ |\ \mathrm{(PO_4)_2}$
2
Reszta $-\mathrm{PO_4}$ zawiera tlen, więc końcówka to -an. Pochodzi z kwasu fosforowego(V), stąd rzymska piątka w nazwie.
$\mathrm{PO_4} \rightarrow \text{fosforan(V)}$
3
Dopisz metal w dopełniaczu. Wapń ma tylko jedną wartościowość, więc nie dopisujemy przy nim liczby.
$\mathrm{Ca_3(PO_4)_2} = \text{fosforan(V) wapnia}$

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Jak nazywa się $\mathrm{FeS}$ , w którym żelazo ma wartościowość II?

Sole, które masz w domu

nazwa potoczna	wzór	nazwa chemiczna
sól kuchenna	$\mathrm{NaCl}$	chlorek sodu
kreda	$\mathrm{CaCO}_3$	węglan wapnia
soda kalcynowana (do prania)	$\mathrm{Na_2CO_3}$	węglan sodu
soda oczyszczona	$\mathrm{NaHCO}_3$	wodorowęglan sodu
gips	$\mathrm{CaSO}_4$	siarczan(VI) wapnia
saletra	$\mathrm{NaNO}_3$	azotan(V) sodu

Każdą z nich potrafisz już rozłożyć na metal i resztę kwasową.

Pułapka! Zgubiony nawias zmienia związek

Źle: $\mathrm{AlSO}_4$ — krzyż w ogóle nie wykonany. Też źle: $\mathrm{Al_2SO_4}3$ — trójka dopisana na końcu, bo zabrakło nawiasu; taki zapis znaczy 43 atomy tlenu.

Dobrze: $\mathrm{Al_2(SO_4)_3}$ .

Reguła: nawias jest obowiązkowy tylko wtedy, gdy bierzemy więcej niż jedną resztę wieloatomową. Przy jednej reszcie nawias jest zbędny — piszemy $\mathrm{K_2SO_4}$ , nie $\mathrm{K_2(SO_4)}$ .

Ściąga do zapamiętania

Jak zbudowana jest sól i jak przejść od nazwy do wzoru?

Sól = metal + reszta kwasowa, czyli kwas, w którym wodór zastąpiono metalem. Wartościowość reszty = liczba wyrzuconych wodorów (Cl i NO₃ — I, SO₄, CO₃ i S — II, PO₄ — III). Wzór układa się na krzyż, jak w klasie 7: glin III + SO₄ II → Al₂(SO₄)₃. Nawias obowiązkowy przy więcej niż jednej reszcie wieloatomowej. Nazwa: reszta + metal w dopełniaczu, końcówka -ek bez tlenu (chlorek sodu, siarczek żelaza(II)), -an z tlenem (siarczan(VI) potasu, azotan(V) sodu, fosforan(V) wapnia).

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko myli końcówki -ek i -an. Jak to uporządkować?: Wystarczy jedno pytanie: czy w reszcie kwasowej jest tlen? Nie ma tlenu — końcówka -ek (chlorek, siarczek). Jest tlen — końcówka -an i rzymska liczba (siarczan(VI), azotan(V), fosforan(V)). Można to sprawdzać na etykietach: w wodzie mineralnej znajdziecie i chlorki, i siarczany, i wodorowęglany, więc materiału do ćwiczeń jest pełna butelka.
Dziecko gubi nawias we wzorach typu $\mathrm{Al_2(SO_4)_3}$ . Jak to wytłumaczyć?: Nawias działa dokładnie jak w matematyce: $3 \cdot \mathrm{(SO_4)}$ to trzy komplety, czyli 3 siarki i 12 tlenów. Bez nawiasu trójka przykleiłaby się do liczby tlenów i wyszłoby 43. Pomaga polecenie: policz na głos atomy każdego pierwiastka we wzorze z nawiasem i bez — różnica jest tak duża, że reguła zapada w pamięć bez wkuwania.
Czy da się poćwiczyć wzory soli bez podręcznika?: Tak, zabawą w dwie strony. Raz rodzic podaje nazwę („azotan(V) wapnia”), a dziecko układa wzór na krzyż. Innym razem rodzic czyta wzór z opakowania nawozu, proszku albo wody mineralnej, a dziecko nazywa związek. Pomocna jest krótka lista wartościowości reszt pod ręką — chodzi o wprawę w metodzie, nie o pamiętanie tabeli.

Sprawdź się!

Z czego zbudowana jest każda sól?

Jaką wartościowość ma reszta kwasowa $-\mathrm{PO_4}$ pochodząca z kwasu $\mathrm{H_3PO_4}$ ?

Który wzór ma fosforan(V) wapnia? (wapń: II, reszta $-\mathrm{PO_4}$ : III)

Jak nazywa się $\mathrm{Na_2CO_3}$ — soda kalcynowana, używana do prania?

Kiedy we wzorze soli trzeba postawić nawias wokół reszty kwasowej?

Następny temat

Dysocjacja jonowa soli