Budowa układu oddechowego
W tej lekcji1/10
W Twoich płucach siedzi około 300 milionów pęcherzyków płucnych. Gdyby rozprostować je wszystkie na płasko, zajęłyby 70–100 m², czyli tyle co spore mieszkanie. Cały ten arkusz mieści się w klatce piersiowej tylko dlatego, że jest pozwijany w mikroskopijne bąbelki.
Jedna trasa, sześć przystanków
Powietrze zawsze idzie tą samą drogą — przy wdechu w jedną stronę, przy wydechu w drugą.
Nos pracuje na trzech etatach
Ogrzewanie. Przy mrozie −10 °C powietrze docierające do tchawicy ma już około 30 °C, a w pęcherzykach niemal 37 °C. Robi to gęsta sieć naczyń krwionośnych tuż pod śluzówką — nos działa jak kaloryfer z wymiennikiem ciepła.
Krtań: zawór, a przy okazji instrument
Gardło jest skrzyżowaniem — tędy idzie i powietrze, i jedzenie. Przy każdym przełknięciu chrzęstna klapka, czyli nagłośnia, kładzie się na wejściu do krtani i zamyka drogę oddechową. Dlatego w czasie połykania na ułamek sekundy nie oddychasz.
Co nie pozwala kęsowi jedzenia wpaść do tchawicy?
Podróż ziarnka kurzu
- 1
Droga ziarnka kurzu przez drogi oddechowe Wlot. Ziarnko wpada z powietrzem do jamy nosowej. Jeśli jest duże, zatrzymają je już włoski w nozdrzach.
- 2
Droga ziarnka kurzu przez drogi oddechowe Uwięzienie. Mniejsze ziarnko przykleja się do warstwy lepkiego śluzu, którym wyłożone są drogi oddechowe.
- 3
Droga ziarnka kurzu przez drogi oddechowe Transport. Pod śluzem pracuje nabłonek migawkowy — komórki z tysiącami ruchomych rzęsek. Rzęski uderzają zgodnie w stronę gardła i przesuwają całą warstwę śluzu jakieś 1 cm na minutę.
- 4
Droga ziarnka kurzu przez drogi oddechowe Koniec trasy. Śluz dociera do gardła i zostaje niepostrzeżenie połknięty. W żołądku kwas solny załatwia resztę.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Chrząstki, płaty i grona bąbelków
Tchawicę usztywnia kilkanaście chrząstek w kształcie podkowy, otwartych z tyłu — od strony przełyku, żeby przełykany kęs miał się gdzie przecisnąć. Bez nich rura zapadałaby się przy każdym wdechu, tak jak zapada się przygryziona słomka.
Dalej trasa się rozgałęzia jak korona drzewa i kończy gronami pęcherzyków.
Po co płucom aż tyle drobnych pęcherzyków zamiast dwóch dużych worków?
Pułapka! „Nos czy usta — przecież to to samo powietrze”
Źle: tlenu jest tyle samo, więc bez różnicy, którędy oddychasz.
Ściąga do zapamiętania
Jak zbudowany jest układ oddechowy?
DROGI ODDECHOWE (dowożą powietrze, nie wymieniają gazów): JAMA NOSOWA → GARDŁO → KRTAŃ → TCHAWICA → OSKRZELA → oskrzeliki. PŁUCA: właściwy narząd wymiany, prawe ma 3 płaty, lewe 2 (mniejsze, bo obok serce). JAMA NOSOWA robi trzy rzeczy: OGRZEWA (na mrozie do ok. 30 °C już w tchawicy), NAWILŻA, OCZYSZCZA (włoski + śluz, ok. 0,5 l dziennie). KRTAŃ: NAGŁOŚNIA zamyka wejście przy połykaniu, STRUNY GŁOSOWE drgają od wydychanego powietrza — im mocniej napięte, tym wyższy dźwięk. TCHAWICA: chrząstki w kształcie PODKOWY, otwarte z tyłu przy przełyku, nie pozwalają rurze się zapaść. NABŁONEK MIGAWKOWY: rzęski przesuwają śluz z pyłami ok. 1 cm/min w stronę gardła, gdzie zostaje połknięty. PĘCHERZYKI PŁUCNE: ok. 300 milionów, łączna powierzchnia 70–100 m² — to dlatego wymiana gazowa jest tak wydajna.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak w domu pokazać, po co tchawicy chrząstki?
Wystarczy zwykła słomka i słomka karbowana od napoju. Poproście dziecko, żeby wciągnęło powietrze przez zaciśniętą palcami słomkę — ściany się sklejają i przepływ ustaje. Potem to samo przez odcinek karbowany, który trzyma kształt: powietrze idzie swobodnie. Chrząstki tchawicy robią dokładnie to, co karbowanie — trzymają rurę otwartą, mimo że przy wdechu ciśnienie w środku spada i próbuje ją zassać. Warto od razu dodać drugą obserwację: karbowanie w tchawicy jest niepełne, ma kształt podkowy otwartej z tyłu, bo tuż za nią biegnie przełyk i kęs musi mieć miejsce, żeby się przesunąć.
- Dziecko ciągle się krztusi przy jedzeniu. Czy to znaczy, że coś jest nie tak?
Zwykle nie. Krztuszenie to sytuacja, w której nagłośnia nie zdążyła domknąć wejścia do krtani — najczęściej dlatego, że ktoś jednocześnie mówił, śmiał się albo jadł w biegu. Kaszel, który wtedy wyskakuje, jest mechanizmem obronnym: wyrzuca to, co poszło nie tą drogą. Praktyczna rada do stołu brzmi więc prosto — najpierw przełykamy, potem mówimy. Do lekarza warto pójść dopiero wtedy, gdy krztuszenie zdarza się przy niemal każdym posiłku, także przy piciu samej wody, albo gdy towarzyszy mu chrypka utrzymująca się tygodniami. Przy stole warto też pilnować jednej rzeczy: nie klepiemy w plecy kogoś, kto sam skutecznie kaszle.
- Jak sprawdzić, czy dziecko rozumie różnicę między drogami oddechowymi a płucami?
Zadajcie jedno pytanie: „w którym miejscu tlen przechodzi do krwi?”. Jeśli pada odpowiedź „w tchawicy” albo „w oskrzelach”, to znak, że cała trasa zlała się w jedno pojęcie. Pomaga porównanie z domem: rury doprowadzają wodę, ale pije się ją dopiero z kranu. Drogi oddechowe to rury — mają usztywnienia, śluz i rzęski, bo ich zadaniem jest dowieźć czyste, ciepłe powietrze bez strat. Wymiana gazów zachodzi wyłącznie w pęcherzykach płucnych, bo tylko tam ściana jest cienka jak folia i przylega wprost do naczynia krwionośnego.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Który odcinek układu oddechowego ogrzewa, nawilża i oczyszcza powietrze?
Co zamyka wejście do krtani w chwili przełykania?
Dlaczego chrząstki tchawicy mają kształt podkowy otwartej z tyłu?
Dzięki czemu powierzchnia wymiany gazowej w płucach jest tak ogromna?
Na czym polega praca nabłonka migawkowego w drogach oddechowych?