Oceany świata i ich rozmieszczenie
W tej lekcji1/10
Nad Bałtykiem widziałem kiedyś kraba, który przypłynął do Gdańska aż z Ameryki — w wodzie balastowej statku. Woda na Ziemi to jeden wielki, połączony zbiornik: z portu w Gdyni da się dopłynąć do Australii, ani razu nie wyciągając statku na ląd. Podzieliliśmy go na pięć oceanów, ale to my postawiliśmy te granice, nie woda.
Pięć oceanów, jedna woda
Wszystkie oceany razem tworzą wszechocean — nieprzerwany zbiornik pokrywający 71% planety. Umownie dzielimy go na pięć części — powierzchnie masz na mapie.
Ocean, morze, zatoka — trzy piętra tej samej wody
Te nazwy nie są wymienne, bo opisują różne wielkości:
Dlaczego woda w morzu jest słona
Rzeki od milionów lat wypłukują sól ze skał i znoszą ją do oceanu. Woda z powierzchni paruje, a sól zostaje — i tak stężenie rośnie.
Dlaczego w Gdańsku zimą jest cieplej niż w Kanadzie
- 1
Krok 1. Znajdź na globusie Gdańsk (54° N) i kanadyjskie miasto Goose Bay (53° N). Leżą prawie na tym samym równoleżniku, czyli w tej samej odległości od równika.
- 2
Krok 2. Sprawdź średnią temperaturę stycznia. Gdańsk: około −1°C. Goose Bay: około −17°C. Szesnaście stopni różnicy przy tej samej szerokości — Słońce tego nie tłumaczy, bo świeci tam tak samo.
- 3
Krok 3. Winne są prądy morskie — ogromne rzeki płynące w oceanie. Golfsztrom zabiera ciepłą wodę znad Zatoki Meksykańskiej i niesie ją przez Atlantyk aż pod Norwegię.
- 4
Krok 4. Ta woda ogrzewa powietrze nad sobą, a wiatry zachodnie wpychają je nad Europę. Dlatego norweskie porty nie zamarzają za kołem podbiegunowym, a w Kanadzie na wysokości Gdańska zimy są syberyjskie.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Dwa miasta leżą na tym samym równoleżniku, ale jedno ma zimy o kilkanaście stopni łagodniejsze. Co to najlepiej tłumaczy?
Pułapka! „Ocean to po prostu duże morze”
Źle: morze i ocean to to samo, tylko ocean jest większy.
Wielka Pacyficzna Plama Śmieci
Między Kalifornią a Hawajami prądy morskie krążą w wielkim kręgu i zbierają w jego środku wszystko, co pływa. Powstało tak skupisko plastiku o powierzchni 1,6 mln km² — pięć razy większe od Polski.
Które zdanie o Bałtyku jest prawdziwe?
Ściąga do zapamiętania
Oceany świata — ile ich jest i co o nich wiedzieć?
PIĘĆ OCEANÓW od największego: Spokojny (165 mln km²), Atlantycki (82), Indyjski (73), Południowy (20), Arktyczny (14); razem tworzą połączony wszechocean pokrywający 71% Ziemi. NAJGŁĘBIEJ: Rów Mariański w Oceanie Spokojnym, prawie 11 km — Mount Everest zniknąłby tam z zapasem 2 km. HIERARCHIA: morze jest częścią oceanu i leży przy lądzie (Bałtyk należy do Atlantyku), zatoka jest wcięciem morza w ląd (Zatoka Gdańska w Bałtyku). ZASOLENIE: średnio 35 g soli na litr; Bałtyk tylko 7 g (dużo rzek, wąskie połączenie z oceanem), Morze Czerwone do 40 g (upał, silne parowanie, brak rzek). PRĄDY MORSKIE: przenoszą ciepło — Golfsztrom niesie ciepłą wodę znad Zatoki Meksykańskiej do Europy, dlatego w Gdańsku jest w styczniu około −1°C, a w kanadyjskim Goose Bay na tej samej szerokości około −17°C. ZAGROŻENIE: Wielka Pacyficzna Plama Śmieci, 1,6 mln km² drobin plastiku zebranych przez prądy.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Czy da się w domu pokazać, skąd bierze się sól w morzu?
Tak, i zajmuje to jeden wieczór. Rozpuśćcie w szklance letniej wody dwie łyżeczki soli, wlejcie na płaski talerz i zostawcie na kaloryferze. Po dobie woda zniknie, a na talerzu zostanie biały nalot — dokładnie to samo dzieje się z oceanem, tylko przez miliony lat i z solą przyniesioną przez rzeki. Warto dodać, że parowanie zabiera samą wodę, a sól zostaje zawsze — dlatego stężenie może tylko rosnąć.
- Dziecko myli morze z oceanem. Jak to uporządkować?
Pomaga jedno pytanie zadawane za każdym razem: co jest dookoła? Ocean rozciąga się między kontynentami i nic go nie obejmuje. Morze przylega do lądu i jest przez niego częściowo otoczone, więc zawsze należy do jakiegoś oceanu. Zatoka to już tylko wcięcie w ląd. Najlepszy przykład jest polski i jest pod ręką: Zatoka Gdańska siedzi w Bałtyku, Bałtyk w Atlantyku. Trzy nazwy, trzy piętra, jedna woda.
- Skąd wziąć materiały o Golfsztromie, żeby to nie było suche?
Najmocniej działa porównanie dwóch miast na mapie pogody: wpiszcie w wyszukiwarkę Gdańsk i Goose Bay, a potem sprawdźcie ich położenie na globusie. Ta sama szerokość geograficzna, a zimy różne o kilkanaście stopni — dziecko samo pyta wtedy, dlaczego. Drugi dobry trop to zdjęcia norweskich portów zimą: leżą za kołem podbiegunowym, a woda w nich nie zamarza. Oba obrazki tłumaczą prądy morskie lepiej niż definicja.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Który ocean jest największy i najgłębszy?
Czym różni się morze od oceanu?
Ile soli zawiera średnio litr wody oceanicznej?
Po co geografowi wiedza o prądach morskich?
Czym naprawdę jest Wielka Pacyficzna Plama Śmieci?