Klimat Polski i jego cechy przejściowe

około 15 minut
W tej lekcji1/11

Styczeń, siedzę na kominie w Warszawie. W poniedziałek wieje z zachodu: +8 °C, mży, na trawnikach zielono. W czwartek wiatr skręca na wschodni: −15 °C, sucho, śnieg skrzypi pod butami. Ta sama zima, to samo miasto, cztery dni różnicy. To nie awaria pogody — to jest definicja polskiego klimatu.

Dwie masy powietrza ścierają się nad Polską

Leżymy dokładnie tam, gdzie spotykają się dwa napływy powietrza — i żaden nie wygrywa na stałe.

Dwie masy rzadsze, a najbardziej dokuczliwe

Powietrze arktyczne schodzi znad Oceanu Arktycznego prosto na południe: mroźne, bardzo suche, przezroczyste. Bywa w maju — to słynni zimni ogrodnicy, 12–15 maja, gdy nocny przymrozek potrafi zniszczyć kwitnący sad.

Cztery rzeczy, które ustawiają nasz klimat

- Szerokość geograficzna (49°N–54°50′N): strefa umiarkowana ciepła, Słońce nigdy nie stoi u nas w zenicie.
- Odległość od Atlantyku: na zachodzie kraju wpływ oceanu jest silny, ku wschodowi słabnie i klimat robi się bardziej kontynentalny.
- Góry na południu: Sudety i Karpaty zatrzymują wilgotne masy, więc w górach pada nawet trzy razy więcej niż na Kujawach.
- Bałtyk: latem chłodzi wybrzeże, zimą je ogrzewa; jego wpływ sięga kilkadziesiąt kilometrów w głąb lądu.

Wykres klimatyczny — jak go czytać krok po kroku

  1. 1

    Najpierw osie. Wykres klimatyczny ma DWIE skale pionowe: lewa to temperatura w °C, prawa to opady w mm. Na dole zawsze dwanaście miesięcy, od stycznia do grudnia.

  2. 2

    Słupki to opady. Zawsze. Na wykresie obok najwyższy słupek stoi w lipcu — około 75 mm, najniższy w lutym — około 25 mm.

    75−25=50 mm75 - 25 = 50\text{ mm}
  3. 3

    Linia to temperatura. Też zawsze. Dwanaście punktów połączonych krzywą: styczeń −1,5 °C, lipiec 19,5 °C.

  4. 4

    Amplituda roczna to różnica między najcieplejszym a najchłodniejszym miesiącem. Odejmujesz — i tu uwaga na minus przy styczniu.

    19,5−(−1,5)=21,0 °C19{,}5 - (-1{,}5) = 21{,}0\text{ °C}
  5. 5

    Suma opadów to suma dwunastu słupków, a nie najwyższy z nich. Dla Warszawy wychodzi około 550 mm rocznie, czyli średnio niecałe 46 mm na miesiąc.

    550:12≈46 mm550 : 12 \approx 46\text{ mm}
  6. 6

    Wniosek. Amplituda 21 °C i maksimum opadów latem — to klimat umiarkowany ciepły przejściowy. Gdyby najwięcej padało zimą, patrzyłbyś na wykres śródziemnomorski.

Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Dwie polskie stacje meteorologiczne. A: średnia stycznia 0,5 °C, lipca 17,5 °C, opady 570 mm rocznie. B: średnia stycznia −3,0 °C, lipca 19,0 °C, opady 520 mm rocznie. Jedna z nich to Świnoujście nad Bałtykiem, druga Terespol nad Bugiem. Która jest która?

Dwa kierunki, w których klimat Polski się zmienia

Z zachodu na wschód rośnie amplituda. Świnoujście ma około 17 °C rocznej amplitudy, Terespol około 22 °C. Im dalej od Atlantyku, tym ostrzejsza zima i gorętsze lato — tym więcej kontynentalizmu.

Pułapka! „Przejściowy znaczy średni”

Źle: klimat przejściowy to taki pośredni — nigdy nie jest ani bardzo zimno, ani bardzo gorąco.

Sześć pór roku, czyli polski rok liczony termometrem

  1. 1

    Zima — średnia dobowa poniżej 0 °C. W Warszawie zwykle od grudnia do lutego, w Suwałkach dłużej o kilka tygodni, a nad morzem w niektóre lata nie zaczyna się na dobre.

  2. 2

    Przedwiośnie — od 0 do 5 °C. Błoto, przebiśniegi, gałęzie jeszcze gołe. Trwa u nas około miesiąca i to jest ta pora, którą Polacy nazwali osobno: nie jest już zimą, a jeszcze nie wiosną.

  3. 3

    Wiosna — od 5 do 15 °C, czyli kwiecień i maj. W jej środek wpada powietrze arktyczne: zimni ogrodnicy, przymrozek na kwitnących sadach.

  4. 4

    Lato — powyżej 15 °C. Na nizinach trwa około stu dni. Na Kasprowym Wierchu średnia dobowa nie przekracza 15 °C w żadnym miesiącu, więc lata w tym sensie tam po prostu nie ma.

  5. 5

    Jesień — z powrotem od 15 do 5 °C — i przedzimie, od 5 do 0 °C: listopad, szarość, pierwsze przymrozki, jeszcze bez trwałego śniegu.

  6. 6

    Po co ten podział. Cztery pory roku wyznacza kalendarz, sześć — termometr. Dwie „dodatkowe” pory to dokładnie te tygodnie, w których pogoda w Polsce nie może się zdecydować.

Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Jest 20 stycznia. Od trzech dni trzyma się nad Polską wyż: bezchmurnie, bezwietrznie, w nocy −18 °C, w dzień −9 °C, powietrze suche, śniegu ani płatka. Jaka masa powietrza nad nami stoi?

Ściąga do zapamiętania

Klimat Polski — na czym polega jego przejściowość?

SEDNO: klimat umiarkowany ciepły PRZEJŚCIOWY — nad Polską ścierają się masy powietrza polarnomorskiego (PPm, znad Atlantyku: wilgotne, zimą odwilż, latem chłód i deszcz) i polarnokontynentalnego (PPk, ze wschodu: suche, zimą mróz, latem upał i susza). Rzadziej wchodzi powietrze arktyczne (zimni ogrodnicy 12–15 maja) i zwrotnikowe (upały). Dlatego pogoda jest ZMIENNA, a nie „średnia”. CZYNNIKI: szerokość geograficzna 49°N–54°50′N, odległość od Atlantyku, góry na południu, Bałtyk. LICZBY: średnia opadów ok. 600 mm (Kujawy ok. 500 mm, Kasprowy Wierch ok. 1750 mm); amplituda roczna rośnie ku wschodowi, od ok. 17 °C w Świnoujściu do ok. 22 °C w Terespolu. Rekordy: +40,2 °C (Prószków 1921) i −41 °C (Siedlce 1940). WYKRES KLIMATYCZNY: słupki = opady (mm, oś prawa), linia = temperatura (°C, oś lewa); amplituda = temperatura najcieplejszego miesiąca minus najchłodniejszego; suma opadów to suma wszystkich dwunastu słupków. SZEŚĆ PÓR ROKU wg średniej dobowej: zima (<0 °C), przedwiośnie (0–5), wiosna (5–15), lato (>15), jesień (15–5), przedzimie (5–0).

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak w domu pokazać, że klimat Polski jest przejściowy?

Najprościej mapą wiatru albo prognozą na tydzień. Wystarczy przez kilka dni z rzędu spojrzeć razem z dzieckiem, z której strony wieje, i zapisać temperaturę: przy wietrze zachodnim będzie łagodniej i pochmurno, przy wschodnim ostrzej i słonecznie. Po tygodniu dziecko samo widzi, że pogodę „przywozi” wiatr. Drugi trik: porównać tę samą datę w dwóch różnych latach, na przykład Boże Narodzenie zeszłoroczne i sprzed pięciu lat. Raz było zero i deszcz, raz minus dziesięć i śnieg — i to jest cała przejściowość w dwóch zdjęciach.

Czym różni się pogoda od klimatu, skoro dziecko myli te słowa?

Pogoda to stan atmosfery TERAZ, w tym miejscu — można ją sfotografować. Klimat to podsumowanie pogody z wielu lat, liczone zwykle z trzydziestu — nie da się go zobaczyć przez okno, trzeba go policzyć. Pomaga porównanie ze szkołą: jedna klasówka to pogoda, a średnia ocen z całego roku to klimat. Stąd też zdanie, które warto powiedzieć wprost: jeden mroźny styczeń niczego nie dowodzi w sporze o zmiany klimatu, bo klimat mierzy się dziesięcioleciami, a nie tygodniami.

Dziecko ma narysować albo odczytać wykres klimatyczny i się gubi. Od czego zacząć?

Od nazwania osi na głos, zanim padnie jakakolwiek liczba: lewa strona to stopnie, prawa milimetry, dół to miesiące. Potem jedna żelazna zasada: słupki to zawsze opady, linia to zawsze temperatura — i to się nie zmienia w żadnym podręczniku. Dopiero na końcu liczby: amplituda jako odejmowanie z uwagą na minus (19,5 minus minus 1,5 daje 21) i suma opadów jako suma wszystkich słupków, a nie odczyt najwyższego. Dane dla dowolnego polskiego miasta są bezpłatnie na stronie IMGW.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Co dokładnie znaczy, że klimat Polski jest przejściowy?

2

W lipcu przez tydzień utrzymuje się 34 °C, bez kropli deszczu, powietrze suche i gorące. Jaka masa powietrza najczęściej za to odpowiada?

3

Stacja podaje: średnia stycznia −2,0 °C, średnia lipca 19,0 °C. Ile wynosi roczna amplituda temperatury?

4

Dlaczego w Terespolu nad Bugiem roczna amplituda temperatury jest większa niż w Świnoujściu?

5

Która pora roku w polskim podziale sześciostopniowym obejmuje dni ze średnią dobową od 0 do 5 °C, przypadające po zimie?

Następny temat
Wisła, Odra i sieć rzeczna Polski