Ukształtowanie powierzchni Polski — góry, wyżyny, niziny

około 12 minut
W tej lekcji1/10

Lecę z Zakopanego nad Gdańsk. Startuję znad szczytu, który ma 2499 m, a ląduję na polu leżącym 1,8 m PONIŻEJ poziomu morza — i przez cały czas jestem nad Polską. A mimo tej różnicy Polska jest krajem nizinnym, i to nie na oko, tylko w liczbach. Dziś zobaczysz, jak jest poukładana: pas po pasie, z południa na północ.

Kraj nizinny — dowód w jednej liczbie

Średnia wysokość Polski to 173 m n.p.m. Dla porównania: średnia dla całej Europy to około 290 m, a dla wszystkich lądów świata — około 875 m. Podział powierzchni według wysokości widać na wykresie.

Sześć pasów rzeźby, jeden nad drugim

Pasy rzeźby układają się równoleżnikowo — leżą jak sześć poziomych wstęg od Bałtyku po Tatry. Z klasy 5 znasz ich nazwy; teraz liczy się to, co je odróżnia.

Mapa hipsometryczna: barwa znaczy wysokość

Na mapie hipsometrycznej kolor nie mówi, co na danym terenie rośnie, tylko jak wysoko on leży. Skala barw jest zawsze ta sama — masz ją obok w całości, od depresji po Rysy.

Dlatego zielona plama wokół Warszawy nie znaczy „las”, tylko „nisko”. Sprawdzasz to tam, gdzie zawsze — w legendzie.

Przekrój przez Polskę: z Rysów nad Bałtyk

  1. 1

    Start: Rysy, 2499 m n.p.m. Najwyższy punkt kraju, pas gór, piętro turni. Ruszamy prosto na północ.

  2. 2

    Kotliny podkarpackie, około 200 m. Na niecałych 100 km teren spada o ponad dwa kilometry — to najostrzejszy zjazd na całej trasie.

    2499−200=2299 m2499 - 200 = 2299\text{ m}
  3. 3

    Wyżyna Małopolska, około 300 m. I tu niespodzianka: jedziesz dalej na północ, a teren zaczyna się podnosić.

    300−200=100 m300 - 200 = 100\text{ m}
  4. 4

    Niziny Środkowopolskie, około 100 m. Warszawa leży na 100 m n.p.m. Od Kielc zjechałeś 200 m w dół i w ogóle tego nie czujesz, bo rozłożyło się na 150 km.

    300−100=200 m300 - 100 = 200\text{ m}
  5. 5

    Pojezierza, 100–200 m, a Dylewska Góra aż 312 m. Drugie podniesienie na trasie: wał moren czołowych usypany przez lodowiec.

    312−100=212 m312 - 100 = 212\text{ m}
  6. 6

    Meta: Żuławy Wiślane, −1,8 m. Poniżej poziomu morza. Cały przekrój mieści w sobie taką rozpiętość:

    2499−(−1,8)=2500,8 m2499 - (-1{,}8) = 2500{,}8\text{ m}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Stoisz na płaskiej, szerokiej równinie 340 m n.p.m. Pola ciągną się po horyzont, a kilkaset metrów dalej ziemia urywa się w stromy wąwóz wycięty w lessie. Nigdzie nie widać skalnej grani ani szczytu. W którym pasie rzeźby jesteś?

Dwa rekordy w jednym kraju

Rysy — 2499 m n.p.m., Tatry Wysokie, dokładnie na granicy ze Słowacją. To najwyższy z kilkudziesięciu polskich szczytów przekraczających 2000 m — wszystkie leżą w Tatrach.

Pułapka! „Wyżyny to takie niższe góry”

Źle: wyżyna to góra, której zabrakło metrów.

Twoja kolej

Kolega liczy tak: najwyższy punkt Polski ma 2499 m, najniższy −1,8 m, więc średnia wysokość kraju to jakieś 1250 m. Gdzie popełnił błąd?

Ściąga do zapamiętania

Ukształtowanie powierzchni Polski — co trzeba wiedzieć?

KRAJ NIZINNY: średnia wysokość 173 m n.p.m. (Europa ok. 290 m). Poniżej 200 m leży 75% powierzchni, 200–300 m — 16%, 300–500 m — 6%, powyżej 500 m — tylko 3%. Niziny (do 300 m) to ponad 91% kraju. SZEŚĆ PASÓW RZEŹBY równoleżnikowo od północy: pobrzeża (0–100 m, wydmy i Żuławy), pojezierza (100–200 m, moreny i jeziora), niziny środkowopolskie (100–200 m, równiny i pradoliny), wyżyny (200–500 m, płaskie wierzchowiny), kotliny podkarpackie (150–250 m, obniżenie!), góry (powyżej 500 m: Sudety i Karpaty). SKRAJNOŚCI: Rysy 2499 m n.p.m. w Tatrach Wysokich i depresja pod Raczkami Elbląskimi −1,8 m na Żuławach — razem 2500,8 m rozpiętości. MAPA HIPSOMETRYCZNA: zielenie do 200 m, żółcie 200–500 m, brązy powyżej 500 m; kolor to wysokość, a nie roślinność. PROFIL S–N nie opada równo — podnosi się na wyżynach i na morenach pojezierzy. WYŻYNA TO NIE NIŻSZA GÓRA: ma płaską wierzchowinę i inną genezę (zrównany obszar podniesiony w całości), góry mają stoki, grzbiety i szczyty.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak zapamiętać sześć pasów, żeby to nie była wyliczanka?

Najlepiej działa własna podróż. Wystarczy wziąć trasę, którą dziecko zna — wakacyjny wyjazd nad morze albo w góry — i na mapie hipsometrycznej przejechać ją palcem, nazywając kolejne kolory: „tu wjeżdżamy w żółte, czyli wyżyny”. Drugie ćwiczenie zajmuje minutę: poprosić o wskazanie na mapie miejsca, gdzie mieszkacie, i odczytanie z legendy, jaka to wysokość. Pasy przestają być listą do wykucia, gdy dziecko wie, w którym z nich stoi jego dom.

Dziecko myli wyżynę z górami. Jak to rozstrzygnąć raz na zawsze?

Nie przez metry, bo metry akurat mylą — Łysica ma 614 m i jest górą, a wierzchowina Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej leży na podobnej wysokości i górą nie jest. Pomaga pytanie o kształt: „czy na szczyt się wchodzi, czy po tym się chodzi?”. Na wyżynie idziesz po płaskiej górze, którą poprzecinały doliny i wąwozy; w górach masz stok pod nogami i szczyt nad głową. Zdjęcia Wyżyny Lubelskiej obok zdjęć Bieszczadów rozstrzygają sprawę w pięć sekund.

Skąd wziąć mapę hipsometryczną Polski do ćwiczeń w domu?

Bezpłatnie i legalnie z serwisu Geoportal (geoportal.gov.pl) — jest tam warstwa cieniowanego reliefu i model wysokościowy dla całego kraju, można powiększać do pojedynczych wsi. Do szybkiego rzutu oka wystarczy mapa hipsometryczna w atlasie szkolnym albo tryb „teren” w mapach internetowych. Warto zawsze zaczynać od legendy: dziecko, które samo odczyta, ile metrów znaczy dany odcień, przestaje mylić zieleń z lasem.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Średnia wysokość Polski wynosi 173 m n.p.m. Co z tego wynika?

2

Który pas rzeźby przerywa regułę „im dalej na południe, tym wyżej”?

3

Na mapie hipsometrycznej Polski okolice Poznania są zielone, a okolice Kielc żółte. Co to znaczy?

4

Gdzie leży najniższy punkt Polski i ile wynosi jego wysokość?

5

Czym wyżyna różni się od pasma górskiego?

Następny temat
Klimat Polski i jego cechy przejściowe