Migracje wewnętrzne i zagraniczne Polaków

Najlepiej działa domowe drzewo migracyjne. Wystarczy kartka i trzy pytania: gdzie urodzili się dziadkowie, gdzie urodzili się rodzice, gdzie mieszkamy dziś. W większości polskich rodzin między tymi punktami są setki kilometrów — bo ktoś przyjechał do miasta za pracą, ktoś przeniósł się na Ziemie Zachodnie po 1945 roku, ktoś wyjechał do Niemiec czy Irlandii i wrócił. Każda taka strzałka na mapie to migracja wewnętrzna albo zagraniczna, a dziecko od razu widzi, że mówimy o zwykłych ludziach, a nie o abstrakcyjnych liczbach. Warto potem sprawdzić w Banku Danych Lokalnych GUS saldo migracji własnej gminy i zapytać, po której stronie strzałki jesteśmy.

Bezpiecznie jest oddzielić trzy poziomy, bo odpowiedź na każdym jest inna. Dla samej rodziny wyjazd bywa korzystny — wyższy zarobek, nowy zawód, znajomość języka. Dla małego miasta jest kosztowny, bo wyjeżdżają ludzie młodzi i to ich brakuje potem w szkole, w przychodni i w straży. Dla kraju bilans zmienia się w czasie: w latach dużego bezrobocia emigracja je zmniejszała, a dziś, przy braku rąk do pracy, ten sam wyjazd waży inaczej. Takie rozdzielenie uczy dokładnie tego, o co chodzi w geografii społecznej: to samo zjawisko ma różne skutki dla różnych ludzi i w różnym czasie.

Przez fakty i przez mapę. Warto pokazać dziecku, którędy biegnie granica, jak daleko jest z Kijowa do Przemyśla i dlaczego wśród przyjeżdżających były głównie kobiety z dziećmi — mężczyźni w wieku poborowym nie mogli opuścić Ukrainy. Przydatne jest też rozróżnienie, które w lekcji pada wprost: migrant zarobkowy wybiera moment i kierunek wyjazdu, uchodźca ucieka przed zagrożeniem życia i zwykle nie ma wyboru. Reszta to liczby, które łatwo sprawdzić razem na stronie Urzędu do Spraw Cudzoziemców. Rozmowa oparta na mapie i danych zwykle nie zamienia się w kłótnię, bo nie dotyczy opinii, tylko tego, co się faktycznie wydarzyło.