Jak pokazać różnicę między aglomeracją a konurbacją bez wyjazdu?

Najlepiej działają dwie mapy obok siebie w bezpłatnym serwisie mapowym, obie w tej samej skali. Na widoku Warszawy widać jedną wielką plamę zabudowy i wokół niej wyraźnie oddzielone punkciki: Pruszków, Piaseczno, Legionowo — to układ monocentryczny. Na widoku Górnego Śląska plama jest jedna, ale ciągnie się przez czterdzieści kilometrów i nie sposób wskazać, gdzie jest jej środek — to konurbacja. Dobre pytanie kontrolne brzmi: gdzie kończy się Katowice, a zaczyna Chorzów. Dziecko szuka przerwy w zabudowie, nie znajduje jej i zapamiętuje pojęcie na dobre.

Dziecko myli urbanizację z budowaniem domów. Jak to rozdzielić raz na zawsze?

Przez jeden rachunek na kartce, ten sam co w lekcji. Piszemy dwie liczby: mieszkańcy miast i mieszkańcy kraju. Potem wyprowadzamy z miasta tysiąc osób do nowych domów w podmiejskiej gminie i pytamy, co się stało z każdą z liczb. Pierwsza spadła, druga została bez zmian, więc iloraz zmalał — a domów przybyło. Ten moment zwykle zamyka sprawę, bo dziecko widzi sprzeczność między intuicją a wynikiem dzielenia. Warto potem wyjść na spacer po własnej okolicy i sprawdzić, po której stronie granicy miasta stoją nowe budowy. W większości polskich gmin odpowiedź brzmi: po stronie wiejskiej.

Czy suburbanizacja to coś złego, skoro sami rozważamy przeprowadzkę pod miasto?

To nie jest pytanie o dobro i zło, tylko o bilans, i tak warto je postawić przy dziecku. Po stronie zysków rodziny są większy metraż za te same pieniądze, ogród i cisza. Po stronie kosztów: dwa samochody zamiast jednego, godziny w korkach, dowożenie dzieci na każde zajęcia i brak samodzielności nastolatka, który bez dorosłego nigdzie nie dojedzie. Gmina z kolei płaci za wodociąg, drogę i szkołę rozciągnięte na dużym obszarze. Świetnym ćwiczeniem geograficznym jest policzenie z dzieckiem, ile minut dziennie zajmą dojazdy i ile kilometrów rocznie przejedzie samochód — a potem podjęcie decyzji z tymi liczbami na stole.

Miasta i urbanizacja w Polsce

około 12 minut

W tej lekcji1/11

W Polsce buduje się dziś więcej domów niż kiedykolwiek — koparki widzę z każdej wysokości. A wskaźnik urbanizacji, czyli udział ludzi mieszkających w miastach, stoi w miejscu od trzydziestu lat i nawet lekko spada. Jak to możliwe, że budujemy jak szaleni, a miast nam nie przybywa? Odpowiedź jest w tym, GDZIE stoją te koparki.

Wskaźnik urbanizacji — jedna liczba o całym kraju

Wskaźnik urbanizacji to udział mieszkańców miast w ludności kraju, podany w procentach.

mieszkańcy miast

Wskaźnik urbanizacji Polski od 1950 roku: szybki wzrost do 1990 roku, potem stagnacja i lekki spadek

$w = \frac{L_{m}}{L} \cdot 100\ \%$

W Polsce wynosi dziś około 60 %. W 1946 roku było to 32 % — mniej więcej co trzeci Polak mieszkał w mieście. Przez cztery powojenne dekady wskaźnik szybko rósł, około 1990 roku sięgnął 62 % i od tego czasu stoi w miejscu.

Dla porównania: Wielka Brytania ma około 84 %, Niemcy 78 %, a Rumunia 54 %. Polska jest więc mniej zurbanizowana niż zachód Europy.

Policzmy wskaźnik urbanizacji Polski i dwóch województw

1
Potrzebne są dwie liczby. Ilu ludzi mieszka w miastach i ilu w całym kraju. Polska: około 22,4 mln mieszkańców miast na 37,5 mln ludności.
$L_{m} = 22{,}4\text{ mln},\quad L = 37{,}5\text{ mln}$
2
Dzielimy i mnożymy przez sto. Zaokrąglone 60 % — czyli w miastach mieszka trzech Polaków na pięciu, a na wsi dwóch.
$w = \frac{22{,}4}{37{,}5}\cdot 100\ \% \approx 60\ \%$
3
Województwo śląskie, najbardziej zurbanizowane w kraju: 3,3 mln mieszkańców miast na 4,35 mln ludności. To skutek stu lat przemysłu — kopalnie i huty ściągały ludzi do miast, które rosły jedno przy drugim.
$w = \frac{3{,}3}{4{,}35}\cdot 100\ \% \approx 76\ \%$
4
Województwo podkarpackie, najmniej zurbanizowane: 0,86 mln mieszkańców miast na 2,08 mln ludności. Tu przeważa gęsta sieć dużych wsi ciągnących się wzdłuż dróg i rzek.
$w = \frac{0{,}86}{2{,}08}\cdot 100\ \% \approx 41\ \%$
5
Różnica 35 punktów procentowych w jednym kraju. Średnie 60 % nie opisuje ani Śląska, ani Podkarpacia — mówi tylko, gdzie leży punkt odniesienia.
$76\ \% - 41\ \% = 35\text{ punktów procentowych}$
Wskazówka
Uwaga na nazwę: różnicę dwóch procentów podaje się w PUNKTACH procentowych, nie w procentach. To nie jest czepianie się — to dwie różne wielkości.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Województwo liczy 2,5 mln mieszkańców, z czego 1,5 mln mieszka w miastach. Ile wynosi wskaźnik urbanizacji?

Kto nadaje prawa miejskie i gdzie mieszka najwięcej Polaków

Miastem nie zostaje się przez wielkość, tylko przez prawa miejskie nadawane przez Radę Ministrów — zawsze od 1 stycznia. Miast jest w Polsce blisko tysiąca, a różnice bywają zaskakujące: Wiślica w świętokrzyskim ma około 500 mieszkańców i odzyskała prawa miejskie w 2018 roku po 149 latach przerwy.

Na drugim biegunie stoi pięć największych miast — a Warszawa jest ponad dwa razy większa od drugiego z nich.

1860 tys. mieszkańców

800 tys. mieszkańców

674 tys. mieszkańców

655 tys. mieszkańców

540 tys. mieszkańców

Aglomeracja monocentryczna kontra konurbacja policentryczna

Duże miasta rzadko stoją samotnie — zwykle tworzą zespoły miejskie. Są dwa ich rodzaje i to jest sedno tej lekcji.

Konurbacja policentryczna: kilkanaście miast na odcinku 40 kilometrów, żadne nie dominuje nad resztą

	aglomeracja monocentryczna	konurbacja policentryczna
przykład	Warszawa	Górny Śląsk
układ	jedno wielkie centrum, wokół niego mniejsze satelity	kilkanaście miast podobnej wielkości, zrośniętych bokami
liczby	Warszawa 1,86 mln, Pruszków 63 tys.	Katowice 280 tys., Sosnowiec 190 tys., Gliwice 170 tys.
jak powstała	miasto rosło i wchłaniało okolicę	osobne miasta rozrosły się, aż się zetknęły

Cztery fazy, przez które przechodzi region miejski

Cztery fazy rozwoju regionu miejskiego — Polska jest dziś w drugiej

1
1. Urbanizacja. Ludzie napływają ze wsi, miasto rośnie w liczbę mieszkańców i w powierzchnię. W Polsce trwało to od 1945 roku do lat 90.: Nowa Huta, Nowe Tychy, Stalowa Wola powstały wtedy niemal od zera.
2
2. Suburbanizacja. Mieszkańcy wyprowadzają się z centrum do gmin wokół miasta, ale pracę i szkołę zostawiają w mieście. To faza, w której Polska jest DZIŚ — i ona tłumaczy, dlaczego wskaźnik urbanizacji stoi w miejscu mimo budowlanego boomu.
3
3. Dezurbanizacja. Ubywa ludzi w całym regionie miejskim, także w gminach podmiejskich. Zaczyna się zwykle tam, gdzie znikł przemysł, który dał miastu początek.
4
4. Reurbanizacja. Ludzie wracają do wyremontowanych centrów, bo mają w nich blisko wszystko i nie stoją w korkach. W Polsce to dopiero początki: Nowe Centrum Łodzi i Księży Młyn, stocznia w Gdańsku, dawne fabryki w Warszawie i Poznaniu.
Wskazówka
Te cztery fazy to nie kolejka górska, tylko cykl — i różne miasta są w różnych jego punktach w tym samym czasie.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Zespół miejski składa się z 41 gmin i ponad 2 mln mieszkańców, ale jego największe miasto ma tylko 280 tys. osób, a obok stoi kilkanaście miast po 100–200 tys. — wszystkie zrośnięte ze sobą. Jak nazwiemy taki układ?

Rozlewanie się miast i miasta, które się kurczą

Suburbanizacja ma cenę i płacą ją wszyscy.

Pułapka! „Urbanizacja to budowanie nowych domów”

Źle: skoro powstają nowe osiedla, to kraj się urbanizuje.

Ściąga do zapamiętania

Miasta i urbanizacja w Polsce — pojęcia i liczby

WSKAŹNIK URBANIZACJI = ludność miast : ludność ogółem × 100 %. W Polsce ok. 60 % (22,4 mln z 37,5 mln); w 1946 r. 32 %, około 1990 r. 62 % — od tego czasu STAGNACJA, a nawet lekki spadek. Najbardziej zurbanizowane województwo: śląskie ok. 76 %; najmniej: podkarpackie ok. 41 %. PRAWA MIEJSKIE nadaje Rada Ministrów, zawsze od 1 stycznia; miast jest blisko tysiąca, najmniejsze to Wiślica (ok. 500 mieszkańców, prawa odzyskane w 2018 r.). NAJWIĘKSZE MIASTA: Warszawa ok. 1,86 mln, Kraków ok. 800 tys., Wrocław 674 tys., Łódź 655 tys., Poznań 540 tys. DWA TYPY ZESPOŁÓW MIEJSKICH: aglomeracja MONOCENTRYCZNA — jedno wielkie centrum i satelity (Warszawa i Pruszków); konurbacja POLICENTRYCZNA — kilkanaście zrośniętych miast podobnej wielkości bez jednej stolicy (Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia: 41 gmin, ponad 2 mln ludzi, Katowice tylko 280 tys.). CZTERY FAZY: urbanizacja (Polska 1945–1990, Nowa Huta, Tychy, Stalowa Wola), SUBURBANIZACJA (dziś najsilniejsza — wyprowadzki do gmin podmiejskich), dezurbanizacja, reurbanizacja (powroty do wyremontowanych centrów, np. Nowe Centrum Łodzi). SKUTKI ROZLEWANIA SIĘ MIAST: korki, wysokie koszty infrastruktury dla rozproszonej zabudowy, osiedla-sypialnie bez usług. MIASTA KURCZĄCE SIĘ: Łódź (850 tys. w 1988 r. → ok. 655 tys.), Wałbrzych po zamknięciu kopalń. UWAGA: urbanizacja to wzrost UDZIAŁU mieszkańców miast i przenoszenie miejskiego stylu życia, a nie samo budowanie domów.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać różnicę między aglomeracją a konurbacją bez wyjazdu?: Najlepiej działają dwie mapy obok siebie w bezpłatnym serwisie mapowym, obie w tej samej skali. Na widoku Warszawy widać jedną wielką plamę zabudowy i wokół niej wyraźnie oddzielone punkciki: Pruszków, Piaseczno, Legionowo — to układ monocentryczny. Na widoku Górnego Śląska plama jest jedna, ale ciągnie się przez czterdzieści kilometrów i nie sposób wskazać, gdzie jest jej środek — to konurbacja. Dobre pytanie kontrolne brzmi: gdzie kończy się Katowice, a zaczyna Chorzów. Dziecko szuka przerwy w zabudowie, nie znajduje jej i zapamiętuje pojęcie na dobre.
Dziecko myli urbanizację z budowaniem domów. Jak to rozdzielić raz na zawsze?: Przez jeden rachunek na kartce, ten sam co w lekcji. Piszemy dwie liczby: mieszkańcy miast i mieszkańcy kraju. Potem wyprowadzamy z miasta tysiąc osób do nowych domów w podmiejskiej gminie i pytamy, co się stało z każdą z liczb. Pierwsza spadła, druga została bez zmian, więc iloraz zmalał — a domów przybyło. Ten moment zwykle zamyka sprawę, bo dziecko widzi sprzeczność między intuicją a wynikiem dzielenia. Warto potem wyjść na spacer po własnej okolicy i sprawdzić, po której stronie granicy miasta stoją nowe budowy. W większości polskich gmin odpowiedź brzmi: po stronie wiejskiej.
Czy suburbanizacja to coś złego, skoro sami rozważamy przeprowadzkę pod miasto?: To nie jest pytanie o dobro i zło, tylko o bilans, i tak warto je postawić przy dziecku. Po stronie zysków rodziny są większy metraż za te same pieniądze, ogród i cisza. Po stronie kosztów: dwa samochody zamiast jednego, godziny w korkach, dowożenie dzieci na każde zajęcia i brak samodzielności nastolatka, który bez dorosłego nigdzie nie dojedzie. Gmina z kolei płaci za wodociąg, drogę i szkołę rozciągnięte na dużym obszarze. Świetnym ćwiczeniem geograficznym jest policzenie z dzieckiem, ile minut dziennie zajmą dojazdy i ile kilometrów rocznie przejedzie samochód — a potem podjęcie decyzji z tymi liczbami na stole.

Sprawdź się!

W kraju mieszka 8 mln osób, z czego 2,4 mln w miastach. Ile wynosi wskaźnik urbanizacji?

Dlaczego wskaźnik urbanizacji Polski stoi w miejscu, choć powstaje rekordowo dużo nowych domów?

Który układ jest konurbacją policentryczną?

Rodzina przenosi się z mieszkania w Łodzi do domu w podmiejskiej gminie wiejskiej, ale oboje rodzice dalej pracują w Łodzi. Jaka to faza rozwoju regionu miejskiego?

Co oznacza urbanizacja?

Następny temat

Warunki przyrodnicze i pozaprzyrodnicze rozwoju rolnictwa w Polsce