Skąd wziąć dane, żeby dziecko policzyło gęstość zaludnienia naszej gminy?

Wystarczą dwie liczby i obie są jawne. Powierzchnię gminy w kilometrach kwadratowych podaje strona urzędu gminy albo hasło w encyklopedii internetowej, a liczbę mieszkańców najlepiej wziąć z Banku Danych Lokalnych GUS, bo tam jest aktualna. Potem jedno dzielenie i porównanie z trzema punktami odniesienia z lekcji: 120 os./km² dla Polski, 355 dla województwa śląskiego, około 5 dla Bieszczad. Dziecko od razu widzi, w którym miejscu tej skali mieszka. Warto dopisać wynik na kartce i wrócić do niego przy lekcji o urbanizacji — te same liczby będą tam potrzebne.

Jak wytłumaczyć, że gęstość to co innego niż liczba mieszkańców?

Najprościej na dwóch pudełkach albo na stole. Dwadzieścia klocków wysypanych na kuchenny blat i dwadzieścia klocków ściśniętych na podstawce od kubka to ta sama liczba i zupełnie inna gęstość. Potem to samo na mapie: województwo mazowieckie ma najwięcej mieszkańców w Polsce, ale śląskie ma ich znacznie ciaśniej, bo jest kilka razy mniejsze. Dobre pytanie kontrolne brzmi: w którym z nich łatwiej dojechać do sąsiada. Kiedy dziecko rozumie, że gęstość odpowiada na pytanie „jak ciasno”, a nie „ilu ich jest”, przestaje mylić te dwie wielkości w zadaniach.

Czy warto pokazać dziecku mapę gęstości zaludnienia, skoro w lekcji jest opisana słowami?

Warto, i to obok mapy fizycznej Polski, którą dziecko zna z klasy piątej. Zestawienie dwóch map naraz robi całą robotę: ciemna plama na południu pokrywa się z zagłębiem węglowym, jasne pole na północnym wschodzie z lasami i jeziorami, a przy okazji widać coś, czego lekcja nie mówi wprost — na wschodzie kraju granice dawnych zaborów wciąż dają się odczytać z gęstości sieci osadniczej i kolejowej. To dobry moment na pytanie, dlaczego coś sprzed dwustu lat może być dziś widoczne na mapie. Odpowiedź „bo drogi i miasta buduje się na dziesięciolecia” zostaje w głowie na długo.

Rozmieszczenie ludności i gęstość zaludnienia w Polsce

około 10 minut

W tej lekcji1/10

Gdyby rozstawić wszystkich Polaków równo po kraju, na każdy kilometr kwadratowy wypadłoby jakieś 120 osób — tyle, ile mieści autobus przegubowy. Tylko że nikt nas równo nie rozstawiał. W Świętochłowicach na tym samym kilometrze mieszka około 3500 ludzi, a w bieszczadzkiej gminie Lutowiska niecałe pięć. Ten sam kraj, ta sama jednostka, różnica siedemsetkrotna. Dziś zobaczysz, skąd się bierze.

Gęstość zaludnienia — jedno dzielenie

Gęstość zaludnienia mówi, ile osób przypada na jeden kilometr kwadratowy. Liczy się ją jednym dzieleniem: liczba mieszkańców przez powierzchnię.

$d = \frac{L}{P}$

Jednostka to os./km² i trzeba ją pisać, bo bez niej liczba nic nie znaczy. Gęstość porównuje ze sobą obszary różnej wielkości — bez niej Mazowsze zawsze wygrywałoby z Opolszczyzną samą liczbą ludzi, a to żadna informacja.

Policzmy gęstość Polski i jej dwie skrajności

1
Dwie liczby o Polsce. Mieszkańców jest około 37,5 mln, a powierzchnia kraju to 312 700 km² — obie znasz już z lekcji o położeniu Polski.
$L = 37\,500\,000,\quad P = 312\,700\ \text{km}^2$
2
Dzielimy. Wynik zaokrąglamy, bo mieszkańców i tak nikt nie rozstawia równo. Około 120 osób na kilometr kwadratowy — to nieco powyżej średniej Unii Europejskiej (ok. 106 os./km²) i mniej więcej tyle, co we Francji.
$d = \frac{37\,500\,000}{312\,700} \approx 120\ \text{os./km}^2$
3
Ten sam rachunek dla Świętochłowic, miasta w konurbacji katowickiej: 47 tys. mieszkańców na 13,3 km². To najgęściej zaludnione miasto w Polsce.
$d = \frac{47\,000}{13{,}3} \approx 3500\ \text{os./km}^2$
4
I dla gminy Lutowiska w Bieszczadach: 2,2 tys. mieszkańców rozsypanych na 476 km². Powierzchnia trzydzieści pięć razy większa niż Świętochłowic, ludzi dwadzieścia razy mniej.
$d = \frac{2\,200}{476} \approx 4{,}6\ \text{os./km}^2$
5
3500 os./km²
120 os./km²
4,6 os./km²
Porównajmy skrajności. Na jednym kilometrze kwadratowym Świętochłowic mieszka tylu ludzi, co na 760 kilometrach kwadratowych Lutowisk. Średnia 120 os./km² nie opisuje więc ani jednego, ani drugiego miejsca — jest tylko punktem odniesienia.
$\frac{3500}{4{,}6} \approx 760$
Wskazówka
Średnia krajowa to wzrost przeciętnego Polaka. Nie znaczy, że nie ma koszykarzy i nie ma dzieci.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Powiat zajmuje 1200 km² i mieszka w nim 84 000 osób. Jaka jest jego gęstość zaludnienia?

Gdzie w Polsce jest tłoczno

Najgęściej zaludniony jest pas południowy i okolice wielkich miast.

ponad 200 os./km²
120–200 os./km²
80–120 os./km²
poniżej 80 os./km²

Gęstość zaludnienia województw (2023) i największe miasta: najciaśniej na południu, najluźniej na północnym wschodzie i zachodzie

Gdzie jest prawie pusto

Najrzadziej mieszka się na północnym wschodzie i wschodzie: w województwie podlaskim i warmińsko-mazurskim wypada niecałe 60 os./km², czyli o połowę mniej niż średnia.

województwa poniżej 60 os./km²

Najrzadziej zaludnione zakątki Polski: góry, jeziora, wielkie lasy i bagna — prawie wszystkie na wschodzie

Dwie grupy czynników — i to, która dziś wygrywa

O tym, gdzie mieszkają ludzie, decydują dwie grupy przyczyn:

przyrodnicze	pozaprzyrodnicze
ukształtowanie terenu — niziny i kotliny łatwiej zabudować niż strome stoki	praca: fabryki, kopalnie, port, biura
klimat i długość okresu wegetacyjnego	historia: rozbiory, granice, przesiedlenia po 1945 r.
żyzne gleby — Żuławy, Wyżyna Lubelska, Nizina Śląska	transport: autostrada, kolej, lotnisko
dostęp do wody i surowców, np. węgla na Śląsku	funkcje miasta: stolica, uczelnie, szpitale, urzędy

Pułapka! „Ludzie mieszkają tam, gdzie jest ładna przyroda”

Źle: najwięcej ludzi mieszka w najpiękniejszych zakątkach kraju.

miejsce	krajobraz	gęstość
Bieszczady	jedne z najpiękniejszych gór w Polsce	ok. 5 os./km²
Świętochłowice	miasto pokopalniane, bez gór i bez morza	ok. 3500 os./km²

Twoja kolej

W Bieszczadach mieszka około pięciu osób na kilometr kwadratowy, choć to jeden z najpiękniejszych regionów Polski. Która odpowiedź najlepiej tłumaczy tę pustkę?

Ściąga do zapamiętania

Rozmieszczenie ludności Polski — liczby i przyczyny

WZÓR: gęstość zaludnienia = liczba mieszkańców : powierzchnia, jednostka os./km². ŚREDNIA POLSKI: 37,5 mln : 312 700 km² ≈ 120 os./km² (nieco powyżej średniej Unii Europejskiej, która wynosi ok. 106 os./km²). SKRAJNOŚCI: Świętochłowice ok. 3500 os./km² — najgęściej zaludnione miasto kraju; gmina Lutowiska w Bieszczadach ok. 4,6 os./km²; różnica siedemsetkrotna. GDZIE GĘSTO: konurbacja katowicka (Katowice, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze, Bytom, Chorzów — ponad 2 mln ludzi; woj. śląskie ok. 355 os./km²), aglomeracje Warszawy, Krakowa, Trójmiasta, Poznania, Wrocławia i Łodzi, a także rolnicza Wyżyna Lubelska i Podkarpacie. GDZIE RZADKO: podlaskie i warmińsko-mazurskie (poniżej 60 os./km²), Bieszczady, Suwalszczyzna, Bory Tucholskie, dolina Biebrzy i Puszcza Białowieska. CZYNNIKI PRZYRODNICZE: ukształtowanie terenu, klimat, żyzność gleb, dostęp do wody i surowców. CZYNNIKI POZAPRZYRODNICZE: miejsca pracy, historia (rozbiory, granice, wysiedlenia po 1945 i 1947 r.), transport, funkcje miasta. Dziś rozstrzygają POZAPRZYRODNICZE — ludzie mieszkają tam, gdzie jest praca, a nie tam, gdzie jest ładnie. TENDENCJA: wyludnianie wschodu kraju i wzrost gęstości wokół wielkich miast.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Skąd wziąć dane, żeby dziecko policzyło gęstość zaludnienia naszej gminy?: Wystarczą dwie liczby i obie są jawne. Powierzchnię gminy w kilometrach kwadratowych podaje strona urzędu gminy albo hasło w encyklopedii internetowej, a liczbę mieszkańców najlepiej wziąć z Banku Danych Lokalnych GUS, bo tam jest aktualna. Potem jedno dzielenie i porównanie z trzema punktami odniesienia z lekcji: 120 os./km² dla Polski, 355 dla województwa śląskiego, około 5 dla Bieszczad. Dziecko od razu widzi, w którym miejscu tej skali mieszka. Warto dopisać wynik na kartce i wrócić do niego przy lekcji o urbanizacji — te same liczby będą tam potrzebne.
Jak wytłumaczyć, że gęstość to co innego niż liczba mieszkańców?: Najprościej na dwóch pudełkach albo na stole. Dwadzieścia klocków wysypanych na kuchenny blat i dwadzieścia klocków ściśniętych na podstawce od kubka to ta sama liczba i zupełnie inna gęstość. Potem to samo na mapie: województwo mazowieckie ma najwięcej mieszkańców w Polsce, ale śląskie ma ich znacznie ciaśniej, bo jest kilka razy mniejsze. Dobre pytanie kontrolne brzmi: w którym z nich łatwiej dojechać do sąsiada. Kiedy dziecko rozumie, że gęstość odpowiada na pytanie „jak ciasno”, a nie „ilu ich jest”, przestaje mylić te dwie wielkości w zadaniach.
Czy warto pokazać dziecku mapę gęstości zaludnienia, skoro w lekcji jest opisana słowami?: Warto, i to obok mapy fizycznej Polski, którą dziecko zna z klasy piątej. Zestawienie dwóch map naraz robi całą robotę: ciemna plama na południu pokrywa się z zagłębiem węglowym, jasne pole na północnym wschodzie z lasami i jeziorami, a przy okazji widać coś, czego lekcja nie mówi wprost — na wschodzie kraju granice dawnych zaborów wciąż dają się odczytać z gęstości sieci osadniczej i kolejowej. To dobry moment na pytanie, dlaczego coś sprzed dwustu lat może być dziś widoczne na mapie. Odpowiedź „bo drogi i miasta buduje się na dziesięciolecia” zostaje w głowie na długo.

Sprawdź się!

Gmina zajmuje 150 km², a mieszka w niej 9000 osób. Jaka jest jej gęstość zaludnienia?

Który obszar Polski jest zaludniony najgęściej?

Która grupa czynników decyduje dziś w Polsce o rozmieszczeniu ludności najsilniej?

Średnia gęstość zaludnienia Polski wynosi około 120 os./km². Co ta liczba oznacza?

Kolega mówi: „w Bieszczadach jest najpiękniej w całej Polsce, więc powinno tam mieszkać najwięcej ludzi”. Co jest nie tak w tym rozumowaniu?

Następny temat

Miasta i urbanizacja w Polsce