Oddychanie i parowanie wody u roślin
W tej lekcji1/9
Duży dąb oddaje w upalny dzień kilkaset litrów wody — tyle, ile zmieściłoby się w wannie. Nie marnuje jej. To parowanie jest pompą, która podnosi wodę na szczyt korony, i klimatyzacją, która chłodzi liście w słońcu.
Roślina oddycha — cały czas
Oddychanie komórkowe to uwalnianie energii z cukru. Zachodzi w każdej żywej komórce, także roślinnej, dzień i noc.
To dokładnie ten sam proces co u Ciebie. Różnica jest jedna: roślina najpierw sama sobie ten cukier wytwarza.
Fotosynteza a oddychanie — dwa procesy odwrotne
| fotosynteza | oddychanie | |
|---|---|---|
| kiedy | tylko przy świetle | całą dobę |
| gdzie | w chloroplastach | w każdej żywej komórce |
| pobiera | dwutlenek węgla i wodę | cukier i tlen |
| oddaje | cukier i tlen | dwutlenek węgla i wodę |
| energia | pochłania światło | uwalnia energię z cukru |
W dzień oba procesy idą naraz, ale fotosynteza jest znacznie wydajniejsza — dlatego roślina oddaje netto tlen.
Transpiracja, czyli parowanie z liści
Transpiracja to oddawanie pary wodnej przez aparaty szparkowe. Jedno parowanie daje roślinie trzy korzyści naraz: napędza transport wody w górę, chłodzi liść w słońcu i dowozi sole mineralne razem z wodą.
Gdy wody brakuje, roślina zamyka szparki. Ratuje wodę, ale traci dostęp do dwutlenku węgla — więc przestaje też prowadzić fotosyntezę.
Roślinę doniczkową przykryto na kilka godzin przezroczystą folią. Na wewnętrznej stronie folii pojawiły się kropelki wody. Skąd się wzięły?
Dzień z życia liścia
- 1
Świt. Światło rośnie, szparki się otwierają. Zaczyna się fotosynteza, rusza transpiracja, a wraz z nią transport wody z korzeni.
- 2
Południe w upale. Parowanie jest tak silne, że korzenie nie nadążają. Roślina zamyka szparki — chroni wodę, ale wstrzymuje fotosyntezę.
- 3
Popołudnie. Robi się chłodniej, szparki znów się otwierają, fotosynteza znów rusza pełną parą.
- 4
Noc. Fotosynteza ustaje, zostaje samo oddychanie. Roślina zużywa część cukru zgromadzonego w dzień.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Kiedy roślina oddycha?
Pułapka! „Rośliny w dzień oddychają, a w nocy prowadzą fotosyntezę”
Źle: procesy zamieniają się miejscami po zachodzie słońca.
Ściąga do zapamiętania
Oddychanie i transpiracja u roślin
ODDYCHANIE KOMÓRKOWE: z CUKRU i TLENU powstają DWUTLENEK WĘGLA, WODA i ENERGIA. Zachodzi w KAŻDEJ żywej komórce i przez CAŁĄ DOBĘ — także w dzień. FOTOSYNTEZA vs ODDYCHANIE: fotosynteza tylko przy świetle, w chloroplastach, pobiera dwutlenek węgla i wodę, oddaje cukier i tlen, POCHŁANIA energię światła; oddychanie całą dobę, w każdej komórce, pobiera cukier i tlen, oddaje dwutlenek węgla i wodę, UWALNIA energię. W dzień idą OBA naraz, ale fotosynteza jest wydajniejsza — dlatego roślina oddaje netto tlen. TRANSPIRACJA — parowanie wody przez aparaty szparkowe. Daje trzy rzeczy: NAPĘD transportu (ciągnie słup wody w drewnie), CHŁODZENIE liścia w słońcu, DOWÓZ soli mineralnych. Przy braku wody roślina ZAMYKA SZPARKI: ratuje wodę, ale traci dostęp do dwutlenku węgla i wstrzymuje fotosyntezę. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: rośliny NIE zamieniają procesów dzień/noc — nocą po prostu gaśnie fotosynteza.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać transpirację w domu?
Wystarczy przezroczysta torebka foliowa nałożona na kilka liści rośliny doniczkowej i zawiązana na łodydze. Po dwóch–trzech godzinach w słońcu widać wyraźne krople. Kluczowa jest próba kontrolna, o której łatwo zapomnieć: druga torebka założona na samą wilgotną ziemię w doniczce, bez liści. Różnica ilości wody w obu torebkach pokazuje, ile z tego parowania pochodzi naprawdę z rośliny — i to jest sedno doświadczenia.
- Dlaczego zaleca się podlewać rośliny rano lub wieczorem, a nie w południe?
Bo w największym upale roślina i tak zamyka aparaty szparkowe i ogranicza pobieranie wody, a jednocześnie z powierzchni gleby paruje jej najwięcej. Podlewanie rano daje wodę wtedy, gdy transpiracja dopiero rusza i roślina może ją wykorzystać przez cały dzień. Wieczorne podlewanie też działa, choć przy niektórych roślinach sprzyja chorobom grzybowym, gdy liście zostają mokre na noc.
- Dziecko myli oddychanie z fotosyntezą na sprawdzianie. Jak to uporządkować?
Najlepiej jednym pytaniem kontrolnym: „czy w tym procesie energia jest pochłaniana, czy uwalniana?”. Fotosynteza pochłania energię światła i buduje cukier; oddychanie uwalnia energię, rozkładając cukier. Reszta wynika sama: skoro fotosynteza buduje, to potrzebuje dwutlenku węgla i wody; skoro oddychanie rozkłada, to oddaje właśnie te dwie substancje. Warto też utrwalić, że oddychanie trwa całą dobę, bo to najczęściej odejmowany punkt.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Co powstaje w wyniku oddychania komórkowego?
Kiedy w roślinie zachodzi fotosynteza?
Jaką korzyść daje roślinie transpiracja?
Co robi roślina, gdy zaczyna jej brakować wody?
Które zdanie jest prawdziwe?