Pole koła

około 15 minut

W tej lekcji1/16

Cześć! Dwie pizze: jedna o średnicy 30 cm za 30 zł, dwie mniejsze po 20 cm za 15 zł każda. Co się bardziej opłaca? Intuicja podpowiada, że dwie mniejsze — w końcu razem mają 40 cm średnicy wobec 30. Ale intuicja się myli, i to grubo. Dziś poznasz wzór, który to rozstrzyga.

Skąd bierze się wzór — pizza pocięta na kawałki

r S
Potnij koło w myślach na 16 kawałków: wysokość kawałka to r, a ich podstawy razem dają obwód obwód ≈ 25,13 cm
  1. 1

    Wytnij z papieru koło i potnij je jak pizzę na 16 wąskich kawałków.

  2. 2

    Ułóż kawałki naprzemiennie: czubkiem w górę, czubkiem w dół. Powstaje kształt niemal prostokątny.

  3. 3

    Wysokość tego prostokąta to promień koła.

    h=rh = r
  4. 4

    Jego długość to połowa obwodu — druga połowa obwodu tworzy dolną krawędź.

    a=2πr2=πra = \frac{2\pi r}{2} = \pi r
  5. 5

    Pole prostokąta to długość razy wysokość, więc wzór wychodzi sam.

    P=πr⋅r=πr2P = \pi r \cdot r = \pi r^2
  6. 6

    Jedno rr przyszło z obwodu, drugie z promienia — dlatego we wzorze siedzi kwadrat.

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Wzór na pole koła

Skoro koło to π\pi kwadratów promienia, wzór pisze się sam:

r = 4 cm S
Pole koła to πr² pole ≈ 50,27 cm²

Pole koła o promieniu 5 cm

  1. 1

    Wypisujemy wzór i dane. Promień wynosi 5 cm.

    P=πr2,r=5 cmP = \pi r^2, \quad r = 5 \text{ cm}

    Jak myślisz, ile wyjdzie?

  2. 2

    Najpierw potęga: podnosimy promień do kwadratu.

    52=255^2 = 25
  3. 3

    Dopiero teraz mnożymy przez pi.

    P=3,14⋅25=78,5P = 3{,}14 \cdot 25 = 78{,}5
  4. 4

    Wynik zapisujemy w centymetrach kwadratowych, bo pole to powierzchnia.

    P=78,5 cm kw.P = 78{,}5 \text{ cm kw.}
  5. 5

    Tą samą drogą liczymy pole dla innych promieni.

    r=2⇒12,56;r=3⇒28,26r = 2 \Rightarrow 12{,}56; \quad r = 3 \Rightarrow 28{,}26
  6. 6

    Popatrz, jak szybko rosną te wyniki — promień dwa razy większy niż w pierwszym rachunku daje pole cztery razy większe.

    r=10⇒3,14⋅100=314r = 10 \Rightarrow 3{,}14 \cdot 100 = 314
  7. 7

    A gdy dana jest średnica 8 cm, dzielimy ją na pół i dopiero wtedy liczymy pole.

    r=4⇒3,14⋅16=50,24 cm kw.r = 4 \Rightarrow 3{,}14 \cdot 16 = 50{,}24 \text{ cm kw.}

Wszystkie 7 kroków odsłonięte.

Ze średnicy najpierw zrób promień

Gdy zadanie podaje średnicę, najpierw policz promień. To ten sam nawyk co przy obwodzie — i ta sama pułapka, jeśli o nim zapomnisz.

d = 8 cmr = 4 cm S
Średnica 8 cm to promień 4 cm — do wzoru wchodzi promień

Dwa razy dłuższy promień, cztery razy większe pole

To najważniejsza własność w tej lekcji i zarazem odpowiedź na zagadkę z pizzami.

2r2r
Kwadrat o boku 2r mieści cztery kwadraty o boku r

Ile razy rośnie pole, gdy rośnie promień

  1. 1

    Zaczynamy od promienia 1 cm — to nasze pole wyjściowe.

    P=3,14⋅12=3,14P = 3{,}14 \cdot 1^2 = 3{,}14
  2. 2

    Promień dwa razy większy: pole rośnie cztery razy.

    P=3,14⋅22=12,56P = 3{,}14 \cdot 2^2 = 12{,}56
  3. 3

    Promień trzy razy większy: pole rośnie dziewięć razy.

    P=3,14⋅32=28,26P = 3{,}14 \cdot 3^2 = 28{,}26
  4. 4

    Promień cztery razy większy: pole rośnie szesnaście razy.

    P=3,14⋅42=50,24P = 3{,}14 \cdot 4^2 = 50{,}24
  5. 5

    Patrz na mnożniki: 4, 9, 16 — to kwadraty liczb 2, 3, 4. Powiększenie promienia nn razy zwiększa pole n2n^2 razy.

    n razy⇒n2 razyn \text{ razy} \Rightarrow n^2 \text{ razy}

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Obwód rośnie wolniej niż pole

Porównaj to z obwodem, gdzie promień występuje w pierwszej potędze:

Rozstrzygamy zagadkę z pizzami

  1. 1

    Wracamy do pytania z początku. Pizza duża ma średnicę 30 cm i kosztuje 30 zł. Dwie małe mają po 20 cm i kosztują po 15 zł. Co się bardziej opłaca?

    d1=30,d2=20d_1 = 30, \quad d_2 = 20
  2. 2

    Krok pierwszy: liczymy promienie, bo wzór ich potrzebuje.

    r1=15 cm,r2=10 cmr_1 = 15 \text{ cm}, \quad r_2 = 10 \text{ cm}
  3. 3

    Krok drugi: pole dużej pizzy. Najpierw kwadrat promienia.

    152=22515^2 = 225
  4. 4

    Teraz mnożymy przez pi.

    P1=3,14⋅225=706,5 cm kw.P_1 = 3{,}14 \cdot 225 = 706{,}5 \text{ cm kw.}
  5. 5

    Krok trzeci: pole jednej małej pizzy.

    P2=3,14⋅100=314 cm kw.P_2 = 3{,}14 \cdot 100 = 314 \text{ cm kw.}
  6. 6

    Dwie małe pizze razem dają mniej niż jedna duża, mimo że kosztują tyle samo.

    2⋅314=628<706,52 \cdot 314 = 628 < 706{,}5
  7. 7

    Za te same 30 zł dostajemy 706,5 cm kwadratowych pizzy zamiast 628. Duża pizza jest o ponad 12 procent korzystniejsza — a intuicja podpowiadała odwrotnie.

    706,5>628706{,}5 > 628
  8. 8

    Skąd bierze się ta niespodzianka? Bo pole rośnie z KWADRATEM promienia. Pizza o średnicy półtora raza większej ma pole ponad dwa razy większe.

    1,52=2,251{,}5^2 = 2{,}25

Wszystkie 8 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Oblicz pole koła o promieniu 3 cm. Przyjmij π≈3,14\pi \approx 3{,}14.

P=3,14⋅32P = 3{,}14 \cdot 3^2

Pułapka! Mnożenie przed potęgowaniem

Wzór P=πr2P = \pi r^2 kryje pułapkę w kolejności działań.

Pułapka! Wykładnik obejmuje tylko promień

Wykładnik dotyczy tylko promienia, a nie całego iloczynu. Gdyby miał obejmować także pi, we wzorze stałby nawias: (πr)2(\pi r)^2 — a tak nie jest.

Pułapka! Wzór na pole zamiast na obwód

Trzeci błąd: mylenie wzorów na pole i obwód. Zapamiętaj różnicę przez jednostki:

Klomb, który ma zaskakującą własność

  1. 1

    Zadanie: okrągły klomb ma promień 2 metry. Oblicz jego obwód i pole.

    r=2 mr = 2 \text{ m}
  2. 2

    Najpierw obwód, wzorem z promieniem.

    L=2⋅3,14⋅2=12,56 mL = 2 \cdot 3{,}14 \cdot 2 = 12{,}56 \text{ m}
  3. 3

    Teraz pole. Najpierw kwadrat promienia.

    22=42^2 = 4
  4. 4

    Mnożymy przez pi.

    P=3,14⋅4=12,56 m kw.P = 3{,}14 \cdot 4 = 12{,}56 \text{ m kw.}
  5. 5

    Zauważ coś dziwnego: obie liczby są identyczne! Obwód wynosi 12,56 metra, a pole 12,56 metra kwadratowego. Czy to znaczy, że obwód równa się polu?

    12,56=12,56  ?12{,}56 = 12{,}56 \; ?
  6. 6

    NIE. To zupełnie różne wielkości — jedna mierzy długość, druga powierzchnię. Ich jednostki są różne, więc nie da się ich porównywać. To tylko przypadek liczbowy, który zdarza się dokładnie dla promienia równego 2.

    m≠m kw.\text{m} \ne \text{m kw.}
  7. 7

    Sprawdź sam dla promienia 3: obwód to 18,84 m, a pole 28,26 m kwadratowych. Już się różnią. Dla promienia 5 różnica jest ogromna: 31,4 wobec 78,5.

    r=3:  18,84≠28,26r = 3: \; 18{,}84 \ne 28{,}26

Wszystkie 7 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Koło ma średnicę 8 cm. Oblicz jego pole, przyjmując π≈3,14\pi \approx 3{,}14.

d=8 cm,P=?d = 8 \text{ cm}, \quad P = ?

Ściąga do zapamiętania

Jak obliczyć pole koła i gdzie w tym wzorze czeka pułapka?

P=πr2P = \pi r^2.
• Kolejność: najpierw kwadrat promienia, potem mnożenie przez π\pi — dla r=5r = 5 wychodzi 25⋅3,14=78,525 \cdot 3{,}14 = 78{,}5. Wykładnik dotyczy tylko promienia.
• Jednostka kwadratowa. Jeśli w wyniku stoją zwykłe centymetry, policzony został obwód, nie pole.
• Gdy dana jest średnica, najpierw podziel ją przez 22 — inaczej pole wyjdzie cztery razy za duże.
• Promień razy 22 to pole razy 44, bo promień stoi w kwadracie.
• Obwód to sznurek dookoła, pole to farba w środku.

Dla rodzica

Jak wytłumaczyć dziecku pole koła?

Skąd w tym wzorze bierze się kwadrat promienia?

Z pizzy. Wycinamy z papieru koło, tniemy je na kilkanaście wąskich kawałków i układamy naprzemiennie: czubkiem w górę, czubkiem w dół. Powstaje kształt niemal prostokątny, którego wysokość to promień, a długość to połowa obwodu, czyli πr. Pole prostokąta to długość razy wysokość, więc πr · r = πr². Jedno r przyszło z obwodu, drugie z promienia — i właśnie dlatego we wzorze siedzi kwadrat. Cięcie zajmuje pięć minut i tłumaczy więcej niż strona tekstu.

Dziecko mnoży pi przez promień, a dopiero potem podnosi do kwadratu. Jak to poprawić?

Powiedzieć wprost, czego dotyczy wykładnik: TYLKO promienia. Gdyby obejmował także pi, we wzorze stałby nawias — a nie stoi. Kolejność jest więc sztywna: najpierw kwadrat promienia, potem mnożenie przez pi. Dla r = 5 cm najpierw 25, potem 3,14 · 25 = 78,5. Przy odwrotnej kolejności wychodzi 246 — ponad trzy razy za dużo, więc błąd łatwo wyłapać samym rzutem oka na wielkość wyniku.

Dlaczego duża pizza tak bardzo się opłaca?

Bo promień dwa razy dłuższy daje pole cztery razy większe — pole rośnie z kwadratem promienia, a obwód tylko liniowo. Pizza o średnicy 30 cm ma około 706 cm², a dwie po 20 cm dają razem 628 cm², choć „razem mają 40 cm średnicy". To świetne zadanie przy zamawianiu kolacji i jedno z niewielu, w których intuicja myli się tak wyraźnie, że dziecko zapamiętuje regułę na zawsze.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Oblicz pole koła o promieniu 10 cm (przyjmij π≈3,14\pi \approx 3{,}14).

2

Uczeń liczył pole koła o promieniu 5 cm jako (3,14⋅5)2(3{,}14 \cdot 5)^2. Co zrobił źle?

3

Koło ma średnicę 6 cm. Ile wynosi jego pole?

4

Promień koła zwiększono dwa razy. Ile razy wzrosło jego pole?

5

Zadanie pyta, ile trawy potrzeba na okrągły trawnik. Czego dotyczy pytanie?

Następny temat
Zadania praktyczne o kole i okręgu