Protisty — organizmy o wielu obliczach
W tej lekcji1/10
Ameba nie ma nóg, a chodzi. Euglena nie umie zdecydować, czy jest rośliną, czy zwierzęciem, więc bywa jednym i drugim. Protisty to królestwo dziwaków — i to nie przypadek, tylko skutek tego, jak je utworzono.
Królestwo z resztek
Protisty to organizmy jądrowe, które nie są ani roślinami, ani zwierzętami, ani grzybami.
Trzy sposoby na życie
| grupa | odżywianie | ruch | przykłady |
|---|---|---|---|
| protisty roślinopodobne | samożywne (mają chloroplasty) | brak lub wić | okrzemki, glony, morszczyn |
| protisty zwierzęcopodobne | cudzożywne | nibynóżki, rzęski, wić | ameba, pantofelek, zarodziec malarii |
| protisty grzybopodobne | cudzożywne, rozkładają | pełzanie | śluzowce, lęgniowce |
Euglena zielona łamie ten podział: w świetle prowadzi fotosyntezę, a w ciemności pobiera gotowy pokarm.
Jak się poruszają
- Nibynóżki (ameba) — komórka wypuszcza wypustkę cytoplazmy i przelewa się w jej stronę. Tym samym sposobem otacza i pochłania pokarm.
- Rzęski (pantofelek) — tysiące krótkich włosków wiosłujących zgodnie, jak wiosła na łodzi. To najszybszy z tych sposobów.
- Wić (euglena) — jedna długa nitka wirująca jak śruba okrętowa.
Wszystkie trzy sposoby napędzają organizm mieszczący się na ostrzu szpilki.
Organizm jednokomórkowy ma jądro, chloroplasty i wić, a w ciemności potrafi pobierać gotowy pokarm. Co to jest?
Ameba je obiad — cztery kroki
- 1
Wykrycie. Ameba wyczuwa w wodzie mniejszy organizm, na przykład bakterię.
- 2
Otoczenie. Wypuszcza nibynóżki po obu stronach zdobyczy i powoli ją opływa, aż zamknie w pęcherzyku wewnątrz cytoplazmy.
- 3
Trawienie. Do pęcherzyka trafiają substancje trawiące. Pokarm rozkłada się na cząstki, które przenikają do cytoplazmy.
- 4
Usunięcie. Niestrawione resztki ameba wypycha na zewnątrz przez błonę. Cały obiad — od wykrycia po sprzątanie — odbywa się w jednej komórce.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Po co nam wiedza o protistach
- Okrzemki i inne glony wytwarzają w oceanach ogromną część tlenu, którym oddychamy — szacuje się, że co drugi wdech zawdzięczamy życiu morskiemu, nie lasom.
- Plankton roślinny stoi na początku wodnych łańcuchów pokarmowych — sam jest protistem, a żywi wszystko, co wyżej.
- Zarodziec malarii to protist wywołujący chorobę, na którą wciąż umiera kilkaset tysięcy osób rocznie.
- Zaraza ziemniaczana (lęgniowiec) wywołała w XIX wieku klęskę głodu w Irlandii, po której wyemigrowały miliony ludzi.
bez pokarmu zostają: zooplankton, śledź, foka
Który sposób poruszania się ma pantofelek?
Pułapka! „Protisty to takie małe zwierzątka”
Źle: ameba i pantofelek pływają i jedzą, więc to zwierzęta.
Ściąga do zapamiętania
Protisty — kto do nich należy i czym się różnią?
PROTISTY to organizmy JĄDROWE, które nie są roślinami, zwierzętami ani grzybami — w większości jednokomórkowe, ale należą tu też proste wielokomórkowe (wielkie glony morskie). TRZY GRUPY: ROŚLINOPODOBNE — samożywne, mają chloroplasty (okrzemki, glony, morszczyn); ZWIERZĘCOPODOBNE — cudzożywne (ameba, pantofelek, zarodziec malarii); GRZYBOPODOBNE — rozkładają szczątki (śluzowce, lęgniowce). RUCH: NIBYNÓŻKI — ameba (wypustka cytoplazmy, którą też pochłania pokarm); RZĘSKI — pantofelek (tysiące włosków, najszybszy ruch); WIĆ — euglena (jedna długa nitka jak śruba). EUGLENA ZIELONA łamie podział: w świetle prowadzi fotosyntezę, w ciemności pobiera gotowy pokarm. ZNACZENIE: glony i okrzemki wytwarzają dużą część tlenu na Ziemi, plankton to podstawa łańcuchów pokarmowych w wodzie, zarodziec malarii wywołuje malarię, a lęgniowiec — zarazę ziemniaczaną (klęska głodu w Irlandii w XIX w.). BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: „zwierzęcopodobny” nie znaczy „zwierzę” — protisty mają własne królestwo.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Gdzie znaleźć protisty do obejrzenia pod mikroskopem?
Najwięcej jest ich w wodzie stojącej, w której coś się rozkłada. Sprawdzony sposób: słoik wody ze stawu albo kałuży plus kilka listków sałaty albo trawy, odstawiony na tydzień w ciepłym miejscu. Powstaje tak zwany napar sienny (najlepiej udaje się z siana — stąd nazwa), w którym roi się od pantofelków. Kroplę pobiera się nie z powierzchni, tylko z osadu przy dnie, i ogląda przy powiększeniu 100×. Ruch rzęsek widać wtedy natychmiast i to zwykle robi na dzieciach większe wrażenie niż wszystkie ilustracje razem.
- Dlaczego euglena sprawia dzieciom kłopot na sprawdzianach?
Bo łamie regułę, którą właśnie zapamiętały: skoro ma chloroplasty, to powinna być rośliną, a skoro pływa i poluje — zwierzęciem. Warto odwrócić to na zaletę i powiedzieć wprost, że przyroda nie mieści się w naszych szufladach, a protisty są królestwem utworzonym właśnie dla takich przypadków. Bezpieczna odpowiedź na sprawdzianie: euglena jest protistem, samożywnym w świetle i cudzożywnym w ciemności.
- Czy to prawda, że glony produkują więcej tlenu niż lasy?
Tak — i to jedna z tych informacji, które warto z dzieckiem sprawdzić w kilku źródłach, bo brzmi nieprawdopodobnie. Szacunki mówią, że fitoplankton, czyli mikroskopijne glony i sinice w oceanach, odpowiada mniej więcej za połowę tlenu wytwarzanego na Ziemi. Powód jest prosty: oceany zajmują ponad 70% powierzchni planety, a plankton odnawia się w kilka dni, podczas gdy las rośnie dziesięcioleciami.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Które zdanie najlepiej opisuje protisty?
Czym porusza się ameba?
Dlaczego euglena zielona jest trudna do zaklasyfikowania?
Jakie znaczenie mają glony i okrzemki w przyrodzie?
Uczeń napisał: „ameba to małe zwierzę”. Dlaczego to błąd?