Porosty i skala porostowa
W tej lekcji1/9
Żeby sprawdzić, czy powietrze w Twojej okolicy jest czyste, nie potrzebujesz czujnika za tysiąc złotych. Wystarczy obejrzeć korę drzew. Porosty robią ten pomiar od setek lat i to za darmo — trzeba tylko wiedzieć, na co patrzeć.
Dwa organizmy w jednym
Porost to nie jeden organizm, tylko spółka dwóch: grzyba i glonu (albo sinicy).
Układ, w którym obie strony korzystają, nazywamy symbiozą. Osobno żadne z nich nie zajęłoby gołej skały — razem rosną tam, gdzie nie ma nic innego.
Trzy kształty plech
| kształt | jak wygląda | przykład |
|---|---|---|
| skorupiasty | cienka skorupa wrośnięta w podłoże, nie da się jej oderwać | misecznica |
| listkowaty | płaskie płatki przylegające brzegami | tarczownica |
| krzaczkowaty | rozgałęziony krzaczek albo brody zwisające z gałęzi | brodaczka, chrobotek |
Ciało porostu nazywa się plechą. Nie ma korzeni, łodygi ani liści — to jedna z rzeczy, które odróżniają porosty od roślin.
Skala porostowa — pomiar bez przyrządów
Porosty pobierają wodę i sole prosto z powietrza całą powierzchnią plechy, więc wchłaniają też zanieczyszczenia, zwłaszcza dwutlenek siarki. Nie mają skórki ani szparek, którymi mogłyby się przed nimi bronić.
Na drzewach w parku rosną tylko cienkie, skorupiaste porosty wrośnięte w korę. Co to mówi o powietrzu?
Jak sprawdzić powietrze w swojej okolicy
- 1
Wybierz drzewa. Najlepiej kilka starszych drzew liściastych, z dala od ruchliwej ulicy. Patrz na pień na wysokości oczu, po stronie północnej — tam jest wilgotniej.
- 2
Rozpoznaj formy. Skorupiasta — nie da się oderwać paznokciem. Listkowata — płatki dają się podważyć. Krzaczkowata — sterczy albo zwisa.
- 3
Odczytaj wynik. Brodaczki i inne krzaczkowate to powietrze czyste. Same listkowate — umiarkowanie. Same skorupiaste — zanieczyszczone. Brak porostów — pustynia porostowa.
- 4
Porównaj miejsca. Ten sam pomiar w parku, przy ulicy i za miastem daje mapę, której nie kupisz — a różnicę widać gołym okiem.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Który organizm w poroście prowadzi fotosyntezę?
Pułapka! „Porosty niszczą drzewa”
Źle: skoro rosną na korze, to pasożytują na drzewie.
Ściąga do zapamiętania
Porosty — czym są i co mówią o powietrzu?
POROST to SYMBIOZA dwóch organizmów: GRZYB buduje ciało, chwyta wodę i chroni przed wysychaniem, a GLON (lub sinica) prowadzi fotosyntezę i dostarcza pokarm. Ciało porostu to PLECHA — bez korzeni, łodygi i liści. TRZY FORMY: SKORUPIASTA (skorupa wrośnięta w podłoże, najbardziej odporna), LISTKOWATA (płatki przylegające brzegami), KRZACZKOWATA (krzaczek lub zwisające brody — najbardziej WRAŻLIWA). SKALA POROSTOWA: porosty pobierają wodę i sole całą powierzchnią plechy, więc wchłaniają też zanieczyszczenia (głównie dwutlenek siarki) i nie mają się czym przed nimi bronić. Kolejność znikania: najpierw krzaczkowate → potem listkowate → najdłużej skorupiaste → PUSTYNIA POROSTOWA (brak porostów) przy bardzo złym powietrzu. Dlatego porosty nazywa się bioindykatorami, czyli organizmami wskaźnikowymi. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: porosty NIE są pasożytami drzew — kora to dla nich wyłącznie podłoże.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Czy da się zrobić badanie skalą porostową na spacerze?
Tak i to jest jedno z najlepszych zadań terenowych w całej klasie 5. Wystarczy wybrać trzy miejsca: pobocze ruchliwej ulicy, park w środku miasta i skraj lasu poza miastem, a w każdym obejrzeć kilka starszych drzew liściastych na wysokości oczu. Notujecie, które formy występują: skorupiasta, listkowata, krzaczkowata. Różnica między poboczem a lasem bywa uderzająca i zwykle nie wymaga żadnego komentarza — dziecko samo wyciąga wniosek.
- Dziecko pyta, czy porosty rosną też w mieście na murach i chodnikach. Co odpowiedzieć?
Że tak, i najczęściej są to formy skorupiaste, najodporniejsze na zanieczyszczenia — te szarozielone albo pomarańczowe plamy na murach, dachówkach i nagrobkach. Warto zwrócić uwagę, jak wolno rosną: wiele gatunków przyrasta ułamek milimetra rocznie, więc plama wielkości monety bywa starsza od dziecka. Właśnie z tego powodu porosty wykorzystuje się czasem do szacowania wieku odsłoniętych skał i murów.
- Po co uczyć się o porostach, skoro dziś mamy czujniki smogu?
Bo czujnik mierzy chwilę, a porost — lata. Aplikacja pokaże pył zawieszony z ostatniej godziny, a brak porostów krzaczkowatych mówi o warunkach utrzymujących się w tym miejscu od dawna. To dobra okazja, żeby wyjaśnić dziecku różnicę między pomiarem chwilowym a wskaźnikiem długoterminowym — myśl, która wraca potem w geografii i w chemii przy temacie zanieczyszczeń powietrza.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Z jakich organizmów zbudowany jest porost?
Które porosty znikają jako pierwsze przy zanieczyszczeniu powietrza?
Co to jest pustynia porostowa?
Dlaczego porosty są dobrymi wskaźnikami czystości powietrza?
Czy porost szkodzi drzewu, na którym rośnie?