Siatka geograficzna — południki i równoleżniki

około 12 minut
W tej lekcji1/10

Lecę we wrześniu z Polski do Afryki i właśnie mijam Bosfor. Gdyby ktoś zapytał przez radio, gdzie jestem, odpowiedź „nad wodą, po prawej góry” nikomu by nie pomogła. Dlatego ludzie zarzucili na Ziemię siatkę z linii — i od tej pory każde miejsce na świecie da się nazwać dwiema liczbami. Dziś poznajesz same linie. Liczby przyjdą w następnych lekcjach.

Siatka, której nie ma w terenie

Na globusie widać sieć cienkich linii. Żadnej z nich nie znajdziesz w przyrodzie — nikt nie namalował równika na oceanie i nigdzie nie stoi słupek z napisem „południk 20°E”.

Południki — półokręgi tej samej długości

Południk to półokrąg łączący biegun północny z południowym — na rysunku wyróżniony na czerwono.

Równoleżniki — okręgi, które kurczą się ku biegunom

Równoleżnik to pełny okrąg — i to jest pierwsza różnica.

Ile kilometrów ma jeden stopień na południku

  1. 1

    Okrąg poprowadzony przez oba bieguny ma około 40 000 km — mniej więcej tyle samo co równik. Pełny obrót to 360°, więc dzielimy jedno przez drugie.

    40 000 km:360≈111 km40\,000\text{ km} : 360 \approx 111\text{ km}
  2. 2

    Zapamiętaj tę liczbę: 1° na południku to około 111 km. I to wszędzie tak samo — przy równiku i przy biegunie, bo południki są równe.

    1°≈111 km1° \approx 111\text{ km}
  3. 3

    Sprawdźmy ją na trasie. Kraków leży na 50°N, Gdańsk na 54°N i oba miasta są prawie na tym samym południku. Odejmujemy szerokości.

    54°−50°=4°54° - 50° = 4°
  4. 4

    Cztery stopnie po sto jedenaście kilometrów.

    4⋅111 km=444 km4 \cdot 111\text{ km} = 444\text{ km}
  5. 5

    Odpowiedź: około 444 km. W rzeczywistości w linii prostej jest niecałe 500 km — różnica bierze się stąd, że Kraków i Gdańsk nie leżą dokładnie na jednym południku, więc kawałek drogi wypada w bok.

    4°→444 km4° \to 444\text{ km}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Dwa miasta leżą na tym samym południku, a dzieli je 3° szerokości. Ile mniej więcej kilometrów jest między nimi?

Z globusa na papier: siatka kartograficzna

Siatka na globusie to siatka geograficzna. Ta sama siatka przeniesiona na płaską mapę nazywa się siatką kartograficzną — i nigdy nie jest wierna.

Pułapka! „Południki są równoległe do siebie”

Źle: południki, tak jak równoleżniki, biegną obok siebie w równych odstępach.

Twoja kolej

Które zdanie o siatce geograficznej jest prawdziwe?

Ściąga do zapamiętania

Południki i równoleżniki — czym się różnią?

SIATKA GEOGRAFICZNA to umowna sieć południków i równoleżników na globusie; przeniesiona na płaską mapę nazywa się siatką kartograficzną i zawsze coś zniekształca (skórka pomarańczy nie leży płasko — stąd Grenlandia wielkości Afryki, choć jest 14 razy mniejsza). POŁUDNIKI: półokręgi od bieguna do bieguna, wszystkie tej samej długości ok. 20 000 km, zbiegają się na biegunach, wyznaczają kierunek północ–południe, południk zerowy przechodzi przez Greenwich. RÓWNOLEŻNIKI: pełne okręgi biegnące z zachodu na wschód, równoległe do siebie, o RÓŻNEJ długości — równik 40 075 km, 50°N około 25 700 km, biegun to punkt. RÓWNIK jest najdłuższym równoleżnikiem i dzieli Ziemię na półkulę północną i południową. NARZĘDZIE DO ZADAŃ: 1° na południku to około 111 km (40 000 km : 360), więc 4° to 4 · 111 = 444 km. UWAGA: równoległe są równoleżniki, nie południki.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko myli nazwy: południki z równoleżnikami. Jak to rozdzielić raz na zawsze?

Najlepiej działa jedno słowo: „równoległe”. Równoleżniki są równoległe do siebie i do równika — nazwa niesie w sobie odpowiedź. Południki nazwano od południa, bo w momencie, gdy Słońce stoi najwyżej, cień pada dokładnie wzdłuż nich. Warto też wziąć do ręki zwykłą piłkę i flamaster: dziecko rysuje najpierw dwa bieguny, potem linie łączące je z góry na dół (to południki, każda tak samo długa), a na końcu obręcze dookoła (to równoleżniki, coraz mniejsze ku górze). Pięć minut rysowania zastępuje pół godziny tłumaczenia.

Skąd wziąć globus, jeśli nie mamy go w domu?

Wystarczy dowolna aplikacja z mapami przełączona w tryb kuli ziemskiej — w widoku globu siatka zachowuje się poprawnie: południki widocznie zbiegają się ku biegunom, a równoleżniki kurczą. Świetnie działa też porównanie dwóch widoków tego samego miejsca: Grenlandia na płaskiej mapie i Grenlandia na globie to wizualnie dwie różne wyspy. To najprostszy sposób pokazania, czym są zniekształcenia, bez tłumaczenia matematyki odwzorowań.

Czy trzeba pamiętać liczbę 111 km na pamięć?

Tak — to jedyna liczba z tej lekcji, która wraca potem w każdym zadaniu obliczeniowym z klasy szóstej. Nie trzeba jej jednak wkuwać w oderwaniu: wynika z prostego dzielenia 40 000 km przez 360, które dziecko może przeprowadzić samo na kalkulatorze i zobaczyć, skąd bierze się wynik. Zapamiętane w ten sposób trzyma się głowy znacznie dłużej. Reszta liczb z lekcji (40 075 km, 20 000 km) ma tu rolę porządkującą, a nie egzaminacyjną.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Czym południk różni się od równoleżnika?

2

Dwa punkty leżą na tym samym południku i dzieli je 6°. Ile to mniej więcej kilometrów?

3

Który równoleżnik jest najdłuższy?

4

Dlaczego na wielu płaskich mapach świata Grenlandia wygląda na tak wielką jak Afryka?

5

Stoisz dokładnie na biegunie północnym. W którą stronę możesz zrobić krok?

Następny temat
Szerokość geograficzna i jej odczytywanie