Jak wytłumaczyć różnicę między liczbą a udziałem?

Najlepiej na klasie dziecka. Jeśli w klasie jest 25 osób i 5 z nich gra w piłkę, to udział wynosi 20 %. Jeśli w przyszłym roku dojdzie dwoje grających, ale klasa urośnie do 40 osób, grających będzie WIĘCEJ, a ich udział SPADNIE do niecałych 18 %. Dokładnie tak działa demografia: liczba seniorów w Polsce rośnie, ale gdyby jednocześnie rodziło się dużo dzieci, ich udział mógłby nawet maleć. Warto potem policzyć razem prawdziwe liczby z lekcji — 7,4 mln podzielone przez 37,6 mln na kalkulatorze w telefonie robi większe wrażenie niż gotowy wynik w książce.

Czy to znaczy, że emerytur zabraknie i nie będzie z czego żyć?

Nie i warto uspokoić dziecko konkretem, zamiast zbywać temat. Emerytury w Polsce wypłaca się ze składek osób pracujących, więc gdy pracujących na jednego emeryta jest mniej, system musi się zmienić — i już się zmienia. Państwa robią to na kilka sposobów naraz: wydłużają czas pracy, zachęcają seniorów do pozostania w zatrudnieniu, przyjmują pracowników z zagranicy, zachęcają do zakładania rodzin i pozwalają oszczędzać dodatkowo. Emerytury nie znikną, ale mogą być wypłacane na innych zasadach niż dziś. To zjawisko rozłożone na dziesięciolecia, a nie nagła awaria.

Skąd wziąć prawdziwą piramidę wieku do obejrzenia?

Najprościej z GUS-u: w wyszukiwarce wystarczy wpisać „GUS piramida wieku ludności Polski”. Bardzo dobrze działa porównanie dwóch rysunków obok siebie — Polska dziś i Polska w 1950 roku — bo dziecko samo zobaczy, że podstawa się zwęziła. Dostępne są też interaktywne piramidy dla dowolnego kraju świata, gdzie da się przesuwać suwak lat; zestawienie Nigerii z Włochami jest wtedy szybsze niż jakiekolwiek tłumaczenie. Jeśli chcecie zrobić to bez internetu, wystarczy zapytać dziadków, ile dzieci było w ich klasie, i porównać z klasą waszego dziecka.

Starzenie się społeczeństw Europy

około 10 minut

W tej lekcji1/10

Dwie liczby z Polski. W 1983 roku urodziło się tu 724 tysiące dzieci. W 2023 roku — 272 tysiące, czyli prawie trzy razy mniej. A jednocześnie żyjemy dłużej niż kiedykolwiek w historii: przeciętnie o dwadzieścia lat dłużej niż nasi pradziadkowie. Te dwie liczby razem opisują największą zmianę, jaka dzieje się dziś w Europie. Nazywa się starzenie się społeczeństwa — i wcale nie jest katastrofą, tylko czymś do zrozumienia.

Starzenie się społeczeństwa — co to właściwie znaczy

To nie znaczy, że ludzie są starzy. Znaczy, że zmieniają się proporcje: rośnie udział osób w wieku 65 lat i więcej, a maleje udział dzieci.

24 %

23 %

20 %

4 %

Jak odczytać piramidę wieku — na danych Polski

Piramida wieku Polski: mężczyźni po lewej, kobiety po prawej, najmłodsi na dole; pasy 0–14 i 65+ to grupy, których udział liczymy

1
1. Co to za wykres. Piramida wieku to dwa wykresy słupkowe zestawione plecami: po lewej mężczyźni, po prawej kobiety. Każdy słupek to jeden rocznik albo pięciolecie, najmłodsi na dole, najstarsi na górze. Długość słupka to liczba osób.
2
2. Bierzemy dwie liczby. Polska ma około 37,6 mln mieszkańców, a osób w wieku 65 lat i więcej jest wśród nich mniej więcej 7,4 mln.
$L = 37{,}6\text{ mln},\quad S = 7{,}4\text{ mln}$
3
3. Liczymy udział seniorów. Dzielimy liczbę seniorów przez liczbę wszystkich mieszkańców.
$\frac{7{,}4}{37{,}6} \approx 0{,}20 = 20\%$
4
4. Robimy to samo dla dzieci. Dzieci do 14. roku życia jest w Polsce około 5,5 mln.
$\frac{5{,}5}{37{,}6} \approx 0{,}15 = 15\%$
5
5. Porównujemy. Seniorów jest w Polsce więcej niż dzieci — i to jest właśnie znak starzejącego się społeczeństwa. Na piramidzie widać to jako słupki szersze u góry niż u dołu. Dla porównania: w 1990 roku seniorzy stanowili u nas około 10 %, czyli udział podwoił się w jedno pokolenie.
$20\% > 15\%$
Wskazówka
Zwróć uwagę, co liczyliśmy: nie liczbę seniorów, tylko ich UDZIAŁ. To dlatego samo „ludzi jest dużo” albo „ludzi jest mało” niczego tu nie rozstrzyga.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

W pewnym państwie mieszka 10 mln osób: 2,4 mln ma 65 lat i więcej, a 1,3 mln to dzieci do 14 lat. Jak opiszesz to społeczeństwo?

Dwie przyczyny, nie jedna

Żyjemy dłużej. W Polsce w 1950 roku przeciętne trwanie życia wynosiło niecałe 60 lat, dziś to około 78. Zrobiły to szczepienia, antybiotyki, lepsze jedzenie i bezpieczniejsza praca.

Polska: dzieci na jedną kobietę
granica odtwarzania pokolenia (2,1)

Od początku lat 90. Polska jest poniżej granicy 2,1 — podstawa piramidy zwęża się od trzydziestu lat

Choinka, dzwon i grzyb

Kształt piramidy mówi wszystko od jednego spojrzenia:

Choinka i grzyb w tej samej skali: w Nigrze najszersze są roczniki najmłodsze, w Niemczech — środkowe i starsze

kształt	jak wygląda	gdzie
choinka	szeroka podstawa, wąski czubek	Nigeria, Etiopia; Europa ok. 1900 r.
dzwon	roczniki podobnej długości	Francja, Szwecja
grzyb	wąska podstawa, szeroki środek i góra	Włochy, Niemcy, Japonia

Pułapka! „Społeczeństwo starzeje się, bo ludzie umierają później”

Połowa prawdy. Dłuższe życie rzeczywiście pogrubia górne roczniki piramidy.

Twoja kolej

W pewnym kraju medycyna poprawiła się tak, że ludzie żyją średnio o 10 lat dłużej. Liczba urodzeń nie zmieniła się ani trochę. Co stanie się z piramidą wieku?

Skutki i to, co z tym robią państwa

Skutki. Emerytury: dziś na jednego emeryta pracuje w Polsce mniej więcej trzech dorosłych, około 2050 roku będzie ich dwóch. Do tego brakuje rąk do pracy, rośnie potrzeba opieki zdrowotnej, a w małych miejscowościach zamykane są szkoły.

Ściąga do zapamiętania

Starzenie się społeczeństw Europy — o co chodzi?

CO TO JEST: nie to, że ludzie są starzy, tylko że zmieniają się PROPORCJE — rośnie udział osób w wieku 65+ i maleje udział dzieci. W Europie seniorem jest mniej więcej co piąty mieszkaniec, najwięcej we Włoszech, Portugalii i Grecji. PIRAMIDA WIEKU: dwa wykresy słupkowe plecami do siebie (mężczyźni po lewej, kobiety po prawej), najmłodsi na dole. Udział liczymy dzieleniem: w Polsce 7,4 mln z 37,6 mln to ok. 20 % seniorów, a 5,5 mln to ok. 15 % dzieci — seniorów jest więcej niż dzieci. W 1990 r. seniorów było ok. 10 %, czyli udział podwoił się w jedno pokolenie. KSZTAŁTY: choinka (szeroka podstawa — Nigeria, Etiopia, Europa ok. 1900 r.), dzwon (roczniki podobne — Francja, Szwecja), grzyb (wąska podstawa, szeroka góra — Włochy, Niemcy, Japonia). PRZYCZYNY: 1) żyjemy dłużej — w Polsce z niecałych 60 lat w 1950 r. do ok. 78 dziś; 2) rodzi się mniej dzieci — do odtworzenia pokolenia trzeba 2,1 dziecka na kobietę, w UE jest ok. 1,4, w Polsce ok. 1,2; 3) na dziecko decydujemy się później (pierwsze dziecko: 29 lat dziś wobec 23 lat w 1990 r.). SKUTKI: mniej pracujących na jednego emeryta (dziś w Polsce ok. 3, ok. 2050 r. ok. 2), brak rąk do pracy, więcej opieki zdrowotnej, mniej uczniów i zamykane szkoły. CO ROBIĄ PAŃSTWA: zachęty dla rodzin, imigracja, podnoszenie wieku emerytalnego (w Europie 65–67 lat, w Danii docelowo 70). NAJWAŻNIEJSZY BŁĄD: „starzejemy się, bo ludzie umierają później” to tylko połowa — sama dłuższa starość podnosi piramidę w górę, ale to spadek liczby urodzeń zwęża jej podstawę i dopiero on przechyla proporcje.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak wytłumaczyć różnicę między liczbą a udziałem?: Najlepiej na klasie dziecka. Jeśli w klasie jest 25 osób i 5 z nich gra w piłkę, to udział wynosi 20 %. Jeśli w przyszłym roku dojdzie dwoje grających, ale klasa urośnie do 40 osób, grających będzie WIĘCEJ, a ich udział SPADNIE do niecałych 18 %. Dokładnie tak działa demografia: liczba seniorów w Polsce rośnie, ale gdyby jednocześnie rodziło się dużo dzieci, ich udział mógłby nawet maleć. Warto potem policzyć razem prawdziwe liczby z lekcji — 7,4 mln podzielone przez 37,6 mln na kalkulatorze w telefonie robi większe wrażenie niż gotowy wynik w książce.
Czy to znaczy, że emerytur zabraknie i nie będzie z czego żyć?: Nie i warto uspokoić dziecko konkretem, zamiast zbywać temat. Emerytury w Polsce wypłaca się ze składek osób pracujących, więc gdy pracujących na jednego emeryta jest mniej, system musi się zmienić — i już się zmienia. Państwa robią to na kilka sposobów naraz: wydłużają czas pracy, zachęcają seniorów do pozostania w zatrudnieniu, przyjmują pracowników z zagranicy, zachęcają do zakładania rodzin i pozwalają oszczędzać dodatkowo. Emerytury nie znikną, ale mogą być wypłacane na innych zasadach niż dziś. To zjawisko rozłożone na dziesięciolecia, a nie nagła awaria.
Skąd wziąć prawdziwą piramidę wieku do obejrzenia?: Najprościej z GUS-u: w wyszukiwarce wystarczy wpisać „GUS piramida wieku ludności Polski”. Bardzo dobrze działa porównanie dwóch rysunków obok siebie — Polska dziś i Polska w 1950 roku — bo dziecko samo zobaczy, że podstawa się zwęziła. Dostępne są też interaktywne piramidy dla dowolnego kraju świata, gdzie da się przesuwać suwak lat; zestawienie Nigerii z Włochami jest wtedy szybsze niż jakiekolwiek tłumaczenie. Jeśli chcecie zrobić to bez internetu, wystarczy zapytać dziadków, ile dzieci było w ich klasie, i porównać z klasą waszego dziecka.

Sprawdź się!

Co oznacza stwierdzenie, że społeczeństwo się starzeje?

W kraju liczącym 8 mln mieszkańców 1,6 mln osób ma 65 lat i więcej. Jaki to udział?

Ile dzieci na jedną kobietę potrzeba, żeby pokolenie odtwarzało się w całości?

Piramida wieku pewnego kraju ma kształt grzyba: wąska podstawa, szeroki środek i góra. Co z tego wynika?

Co najbardziej przechyla proporcje w stronę społeczeństwa starego?

Następny temat

Migracje w Europie — przyczyny i skutki