Jak ćwiczyć rozpoznawanie gromad w terenie?

Wystarczy spacer i trzy pytania zadawane przy każdym napotkanym zwierzęciu: ile par nóg, czy są czułki, jak podzielone jest ciało. Mrówka, biedronka i mucha dadzą owady; pająk w kącie garażu i kleszcz na zdjęciu — pajęczaki; stonoga murowa spod doniczki to skorupiak, co zwykle jest największym zaskoczeniem. Warto zrobić z tego domową listę z rysunkami; po pięciu zwierzętach schemat zostaje na stałe.

Dlaczego to ważne, że kleszcz nie jest owadem?

Bo wiele preparatów odstraszających jest skutecznych wobec komarów, a znacznie słabiej wobec kleszczy, i na opakowaniach jest to napisane osobno. Różnica dotyczy też sposobu żerowania: kleszcz wczepia się na wiele godzin, więc kluczowe jest szybkie usunięcie, a nie odstraszanie po fakcie. Dziecko, które wie, że kleszcz to pajęczak, łatwiej zapamiętuje, że sprawdzamy ciało po każdym powrocie z lasu lub łąki.

Skąd biorą się puste „skorupki” owadów na roślinach?

To wylinki, czyli porzucone pancerze. Najłatwiej znaleźć wylinki ważek na trzcinach nad wodą albo szarańczaków w trawie. Warto pokazać dziecku, że wylinka ma nawet odwzorowane oczy i nogi, ale jest pusta i pęknięta na grzbiecie — właśnie tamtędy zwierzę się wydostało. To najlepszy dowód na to, że wzrost stawonoga jest skokowy, a nie ciągły.

Stawonogi — najliczniejsza grupa zwierząt

około 12 minut

W tej lekcji1/9

Na każdego człowieka przypada mniej więcej dwieście milionów owadów. Stawonogi to ponad trzy czwarte wszystkich znanych gatunków zwierząt — więcej niż wszystkie pozostałe grupy razem wzięte. Warto wiedzieć, co dało im tę przewagę.

Trzy cechy, które je definiują

1. Szkielet zewnętrzny (pancerz) z chityny. Chroni, usztywnia i ogranicza utratę wody — dlatego stawonogi opanowały suchy ląd.

Cztery gromady na jednym schemacie

gromada	części ciała	odnóża krokowe	czułki	oddychanie
skorupiaki	głowotułów + odwłok	zmienna liczba	2 pary	skrzela
pajęczaki	głowotułów + odwłok	4 pary	brak	płucotchawki, tchawki
owady	głowa + tułów + odwłok	3 pary	1 para	tchawki
wije	głowa + tułów z wielu segmentów	para na segment	1 para	tchawki

Liczba par odnóży to najszybszy sposób rozpoznania: 3 pary — owad, 4 pary — pajęczak.

Owad i pajęczak w jednej umownej skali: trzy części ciała i sześć nóg kontra dwie części i osiem nóg

Pancerz: zaleta i kłopot

Co daje: ochronę przed urazami i drapieżnikami, oparcie dla mięśni i barierę przed wysychaniem.

Twoja kolej

Zwierzę ma cztery pary odnóży krokowych, głowotułów i odwłok, a nie ma czułków. Do której gromady należy?

Linienie krok po kroku

1
Przygotowanie. Pod starym pancerzem powstaje nowy, jeszcze miękki i pofałdowany. Zwierzę przestaje jeść i szuka kryjówki.
2
Pęknięcie. Stary pancerz pęka wzdłuż grzbietu. Zwierzę wysuwa się z niego — razem z wyściółką tchawek i pokrywą oczu.
3
Rozciągnięcie. Miękkie ciało pompuje się powietrzem albo wodą i rozprostowuje nowy pancerz, żeby był większy od poprzedniego.
4
Twardnienie. Przez kilka godzin pancerz twardnieje i ciemnieje. Do tego czasu zwierzę jest bezbronne i praktycznie się nie rusza.
Wskazówka
Puste pancerze pod korą albo na roślinach to nie martwe owady, tylko wylinki — porzucone ubrania, z których ktoś wyrósł.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego stawonogi muszą liniec?

Pułapka! „Każde małe zwierzę z nóżkami to owad”

Źle: pająk, kleszcz, stonoga i krewetka to owady, bo są małe i mają nogi.

Klucz do gromady: najpierw policz czułki, potem pary odnóży krokowych

Ściąga do zapamiętania

Stawonogi — cechy wspólne i podział

STAWONOGI to najliczniejsza grupa zwierząt (ponad 3/4 znanych gatunków). TRZY CECHY WSPÓLNE: 1) SZKIELET ZEWNĘTRZNY (pancerz) z CHITYNY — chroni, daje oparcie mięśniom i ogranicza utratę wody; 2) ODNÓŻA CZŁONOWANE (ruchomo połączone części — stąd nazwa); 3) ciało podzielone na CZĘŚCI (głowa + tułów + odwłok albo głowotułów + odwłok). LINIENIE: pancerz NIE ROŚNIE, więc trzeba go okresowo zrzucić; przez kilka godzin po wylince zwierzę jest miękkie i bezbronne, dlatego linieje w ukryciu. Pozostałość to WYLINKA. CZTERY GROMADY: SKORUPIAKI — głowotułów + odwłok, 2 pary czułków, oddychają SKRZELAMI; PAJĘCZAKI — głowotułów + odwłok, 4 PARY odnóży, BRAK czułków; OWADY — głowa + tułów + odwłok, 3 PARY odnóży, 1 para czułków, tchawki; WIJE — tułów z wielu segmentów, para odnóży na segment. SZYBKI TEST: 3 pary nóg = owad, 4 pary = pajęczak. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: pająk i kleszcz NIE są owadami.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak ćwiczyć rozpoznawanie gromad w terenie?: Wystarczy spacer i trzy pytania zadawane przy każdym napotkanym zwierzęciu: ile par nóg, czy są czułki, jak podzielone jest ciało. Mrówka, biedronka i mucha dadzą owady; pająk w kącie garażu i kleszcz na zdjęciu — pajęczaki; stonoga murowa spod doniczki to skorupiak, co zwykle jest największym zaskoczeniem. Warto zrobić z tego domową listę z rysunkami; po pięciu zwierzętach schemat zostaje na stałe.
Dlaczego to ważne, że kleszcz nie jest owadem?: Bo wiele preparatów odstraszających jest skutecznych wobec komarów, a znacznie słabiej wobec kleszczy, i na opakowaniach jest to napisane osobno. Różnica dotyczy też sposobu żerowania: kleszcz wczepia się na wiele godzin, więc kluczowe jest szybkie usunięcie, a nie odstraszanie po fakcie. Dziecko, które wie, że kleszcz to pajęczak, łatwiej zapamiętuje, że sprawdzamy ciało po każdym powrocie z lasu lub łąki.
Skąd biorą się puste „skorupki” owadów na roślinach?: To wylinki, czyli porzucone pancerze. Najłatwiej znaleźć wylinki ważek na trzcinach nad wodą albo szarańczaków w trawie. Warto pokazać dziecku, że wylinka ma nawet odwzorowane oczy i nogi, ale jest pusta i pęknięta na grzbiecie — właśnie tamtędy zwierzę się wydostało. To najlepszy dowód na to, że wzrost stawonoga jest skokowy, a nie ciągły.

Sprawdź się!

Która cecha jest wspólna dla wszystkich stawonogów?

Ile par odnóży krokowych ma pajęczak?

Dlaczego stawonóg tuż po wylince jest szczególnie narażony?

Które zwierzę jest skorupiakiem?

Co ogranicza wielkość owadów?

Następny temat

Skorupiaki