Owady — budowa i zmysły
W tej lekcji1/11
Oko ważki składa się z blisko trzydziestu tysięcy osobnych oczek i rejestruje zmiany obrazu kilka razy szybciej niż ludzkie. Machnięcie ręką, które dla Ciebie jest mgnieniem, ważka widzi jako spokojny, powolny ruch. Nie uciekła Ci dlatego, że jest szybka — tylko dlatego, że Ty jesteś wolny.
Trzy części ciała i jedna reguła
Ciało owada dzieli się na trzy części, a każda ma swój zestaw narządów:
Oko złożone: obraz z punktów
Oko owada nie jest jedną soczewką, tylko wiązką setek albo tysięcy osobnych oczek. Każde patrzy w nieco innym kierunku i dostarcza jeden punkt obrazu. Mózg składa z tych punktów mozaikę — podobnie jak ekran składa obraz z pikseli.
Czułki, czyli nos owada
Owad nie ma nosa. Zapach odbierają tysiące drobnych receptorów na czułkach, więc wąchanie polega u niego na macaniu powietrza.
Owad ma sześć nóg i najczęściej cztery skrzydła — z której części ciała one wyrastają?
Tchawki: powietrze doprowadzone pod adres
Owad nie ma płuc, a jego krew nie rozwozi tlenu. Powietrze wchodzi przez przetchlinki — otworki po bokach tułowia i odwłoka — do sieci rurek zwanych tchawkami. Te rozgałęziają się coraz drobniej i dochodzą wprost do komórek.
Droga jednej cząsteczki tlenu w ciele owada
- 1
Droga tlenu: od przetchlinki do komórki Przetchlinka. Powietrze wchodzi bocznym otworkiem, który owad potrafi zamknąć — na przykład wtedy, gdy grozi mu wysychanie.
- 2
Droga tlenu: od przetchlinki do komórki Tchawka główna. Od przetchlinki w głąb ciała biegnie rurka usztywniona spiralnym zgrubieniem, żeby się nie zapadała przy ruchu.
- 3
Droga tlenu: od przetchlinki do komórki Rozgałęzienia. Tchawki dzielą się na coraz cieńsze rurki, aż do końcówek cieńszych niż tysięczna część milimetra.
- 4
Droga tlenu: od przetchlinki do komórki — bez udziału krwi Ostatni odcinek. Tu tlen przechodzi już samą dyfuzją, wprost do wnętrza komórki. Żadna krew go nie odbiera i nie rozwozi dalej.
- 5
Pompowanie. Większe owady pomagają sobie rytmicznymi ruchami odwłoka, przepychając powietrze przez rurki.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Dlaczego nie istnieje owad wielkości kota?
Cztery sposoby jedzenia, jeden plan budowy
Aparaty gębowe owadów zbudowane są z tych samych części — różnią się tym, na co te części zostały przerobione.
Pułapka! „Mucha widzi tysiąc takich samych obrazków”
Źle: każde oczko widzi całą scenę, więc mucha ogląda tysiąc kopii tego samego widoku.
Ściąga do zapamiętania
Owady — budowa ciała, zmysły, oddychanie, aparaty gębowe
CIAŁO OWADA: GŁOWA (czułki, oczy złożone, aparat gębowy) + TUŁÓW (3 PARY ODNÓŻY i zwykle 2 PARY SKRZYDEŁ) + ODWŁOK (trawienie, rozmnażanie, przetchlinki). REGUŁA: wszystkie nogi i skrzydła wyrastają z TUŁOWIA. OKO ZŁOŻONE: setki lub tysiące osobnych oczek, każde daje JEDEN PUNKT obrazu; mózg składa z nich obraz MOZAIKOWY — mało szczegółowy, ale o bardzo szerokim polu i błyskawicznie wykrywający ruch. CZUŁKI: narząd WĘCHU, tysiące receptorów zapachu; im większa powierzchnia (czułki pierzaste), tym większa czułość. ODDYCHANIE: powietrze wchodzi PRZETCHLINKAMI po bokach tułowia i odwłoka do sieci rurek — TCHAWEK, które rozgałęziają się aż do pojedynczych komórek; krew tlenu NIE rozwozi. Na ostatnim odcinku działa sama DYFUZJA, szybka tylko na krótkim dystansie — i to ogranicza WIELKOŚĆ owadów. APARATY GĘBOWE: GRYZĄCY (chrząszcz, konik polny), SSĄCY — trąbka (motyl), LIŻĄCY — poduszeczka (mucha), KŁUJĄCO-SSĄCY — ryjek (komar, pluskwiaki).
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać w domu, na czym polega obraz mozaikowy?
Najprościej telefonem: wystarczy powiększyć zdjęcie palcami, aż rozsypie się na kwadraciki. Widać wtedy, że każdy punkt niesie jedną barwę, a obraz istnieje dopiero jako ich układ. To dokładnie ta sama zasada co w oku złożonym, tylko oczek jest mniej niż pikseli, więc obraz owada jest znacznie mniej szczegółowy. Drugi sposób to karton z siatką dziurek po pinezce — patrząc przez niego, dziecko widzi scenę pociętą na punkty. Warto potem zapytać, co taki układ traci (szczegóły) i co zyskuje (bardzo szerokie pole widzenia i czułość na ruch). Oko owada nie jest gorszą wersją naszego, tylko rozwiązaniem nastawionym na wykrywanie ruchu.
- Dziecko myli owada z pajęczakiem. Co ćwiczyć?
Liczenie, a nie zapamiętywanie nazw. Trzy pytania w stałej kolejności: ile jest par nóg (trzy to owad, cztery to pajęczak), czy są czułki (owad ma jedną parę, pajęczak żadnej) i czy ciało dzieli się na trzy części, czy na dwie. Ćwiczyć najlepiej na zdjęciach z internetu albo na tym, co wpadnie na parapet. Warto celowo podrzucać trudne przypadki: kosarza z bardzo długimi nogami, mrówkę, która wygląda inaczej niż typowy owad, i młodego pająka. Kiedy dziecko nauczy się liczyć zamiast rozpoznawać na oko, przestaje mieć znaczenie, czy dane zwierzę widziało wcześniej — reguła działa także na gatunki, o których nikt w domu nigdy nie słyszał.
- Skąd wziąć okazję do obejrzenia aparatu gębowego?
Latem wystarczy cierpliwość i szkło powiększające. Motyl na kwiatku rozwija i zwija trąbkę na tyle wolno, że widać to gołym okiem — a po odlocie trąbka zwija się w spiralkę pod głową. Mucha na kropli soku pokazuje aparat liżący: przykłada do powierzchni płaską poduszeczkę i nie wgryza się w nią. Konika polnego złapanego na chwilę w słoik można obejrzeć od przodu: żuwaczki poruszają się na boki, co dla wielu dzieci jest zaskoczeniem, bo spodziewają się szczęk pracujących góra-dół. Po obejrzeniu zwierzę oczywiście wypuszczamy tam, gdzie zostało złapane.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Z której części ciała owada wyrastają odnóża i skrzydła?
Co dostarcza pojedyncze oczko oka złożonego?
Do czego owadowi służą czułki?
Jak tlen dociera do komórek w ciele owada?
Który owad ma aparat gębowy kłująco-ssący?