Rozwój owadów — przeobrażenie zupełne i niezupełne
W tej lekcji1/11
W poczwarce ciało gąsienicy zostaje rozłożone niemal na gęstą zawiesinę i zbudowane od nowa. Motyl to nie gąsienica, której wyrosły skrzydła — to ten sam osobnik zbudowany drugi raz: z innym aparatem gębowym, innymi nogami i zupełnie innym jadłospisem.
Dwie drogi z jaja do dorosłego
Postać dorosła owada nazywa się imago. Prowadzą do niej dwie różne drogi.
Niezupełne: konik polny dorasta stopniowo
Z jaja konika polnego wychodzi zwierzę wyglądające jak on sam w miniaturze: te same skoczne nogi, ten sam gryzący aparat gębowy, ta sama trawa na obiad. Brakuje mu wyłącznie skrzydeł.
Którego etapu brakuje w rozwoju konika polnego?
Zupełne: gąsienica i motyl to dwa zawody
Bielinek kapustnik składa jaja na liściu kapusty. Wychodząca z nich gąsienica jest maszyną do jedzenia liści: gryzący aparat gębowy, wałeczkowate ciało, dodatkowe posuwki do trzymania się blaszki liściowej. Rośnie, linieje i nie oddala się od rośliny.
Co dzieje się w poczwarce
- 1
Koniec żerowania. Wyrośnięta gąsienica przestaje jeść, znajduje osłonięte miejsce i przyczepia się do niego przędzą.
- 2
Ostatnia wylinka. Skóra gąsienicy pęka po raz ostatni i odsłania poczwarkę — nieruchomą, nieżerującą osłonę.
- 3
Rozkład. Wewnątrz większość tkanek gąsienicy zostaje rozłożona przez enzymy do postaci gęstej zawiesiny.
- 4
Budowa od nowa. Z tej zawiesiny powstają narządy dorosłego: skrzydła, długie odnóża i trąbka. Wyrastają z grup komórek odłożonych jeszcze u gąsienicy.
- 5
Wyjście. Osłona pęka, motyl wypompowuje płyn w żyłki skrzydeł i czeka nieruchomo, aż stwardnieją. Dopiero wtedy startuje.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Po co dzielić życie na dwa zawody
Larwa i dorosły nie konkurują. Gąsienica zjada liście kapusty, motyl pije nektar z kwiatów. Larwa komara filtruje glony w kałuży, dorosły lata i tej kałuży już nie potrzebuje. Jedno miejsce wyżywi obie postacie naraz, bo sięgają po co innego.
Po co gąsienica je zupełnie co innego niż dorosły motyl?
Wzrost skokami, czyli po co linienie
Wzrost owada nie jest płynny. Pancerz nie rośnie, więc między jedną wylinką a drugą rozmiar zwierzęcia prawie się nie zmienia — larwa powiększa się dopiero tuż po zrzuceniu starej skorupy, zanim nowa stwardnieje.
Pułapka! „Małe muszki to młode duże muchy”
Źle: ta mała muszka nad owocami jeszcze podrośnie i zrobi się z niej zwykła mucha.
Ściąga do zapamiętania
Przeobrażenie zupełne i niezupełne — etapy i sens
IMAGO to postać dorosła owada. PRZEOBRAŻENIE ZUPEŁNE: JAJO → LARWA → POCZWARKA → IMAGO. Larwa jest zupełnie niepodobna do dorosłego i je co innego (GĄSIENICA bielinka gryzie liście kapusty, MOTYL pije trąbką nektar). W POCZWARCE — nieruchomej i nieżerującej — tkanki larwy zostają rozłożone i ciało powstaje od nowa. Tak rozwijają się MOTYLE, CHRZĄSZCZE, MUCHÓWKI i BŁONKÓWKI, czyli większość gatunków owadów. PRZEOBRAŻENIE NIEZUPEŁNE: JAJO → LARWA → IMAGO, BEZ POCZWARKI. Larwa wygląda jak mniejszy dorosły bez skrzydeł, żyje tak samo i je to samo; skrzydła powiększają się przy kolejnych wylinkach (KONIK POLNY, WAŻKA, PLUSKWIAKI). PO CO PODZIAŁ RÓL: larwa i dorosły nie KONKURUJĄ o ten sam pokarm ani miejsce, a zadania są rozdzielone — larwa je i rośnie, imago rozmnaża się i rozprzestrzenia. LINIENIE: pancerz nie rośnie, więc larwa rośnie SKOKAMI, tuż po każdej wylince. DOROSŁY OWAD JUŻ NIE ROŚNIE.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Czy da się obejrzeć przeobrażenie w domu, bez kupowania hodowli?
Da się i nie wymaga to niczego poza słoikiem. Najprościej z gąsienicą znalezioną na roślinie: zabiera się ją razem z gałązką tej samej rośliny, bo większość gatunków je tylko jeden rodzaj liści, i codziennie wymienia pokarm na świeży. Słoik przykrywamy gazą, na dno sypiemy trochę suchych liści. Po kilku dniach gąsienica przestaje jeść i szuka miejsca na przepoczwarczenie — to najlepszy moment na rozmowę o tym, że nie choruje, tylko kończy jeden etap życia. Po wyjściu motyla wypuszczamy go tego samego dnia. Alternatywa bez łapania: larwy komarów w kałuży albo beczce, gdzie cały cykl trwa około jednego–dwóch tygodni.
- Dziecko myli larwę z poczwarką. Jak to rozdzielić?
Po jednym pytaniu: czy to się rusza i je? Larwa je bez przerwy i to jest jej jedyne zajęcie — rośnie. Poczwarka nie je nic i najczęściej w ogóle się nie porusza, bo w środku trwa przebudowa ciała. Warto dopisać obie nazwy do prostego schematu na kartce i poprosić dziecko, żeby wstawiło strzałki: jajo, larwa, poczwarka, imago. Przy przeobrażeniu niezupełnym ten sam schemat robimy jeszcze raz, tym razem bez poczwarki. Dwie kartki obok siebie działają lepiej niż jakiekolwiek tłumaczenie: różnica jest wtedy widoczna jako jedno brakujące pole, a nie jako dwie definicje do zapamiętania. Na koniec warto poprosić o dopisanie przy każdym polu jednego przykładu zwierzęcia.
- Jak wytłumaczyć, po co przyrodzie taka skomplikowana przebudowa?
Najlepiej przez pytanie o jedzenie. Warto zapytać dziecko, co by się stało, gdyby gąsienice i motyle jadły dokładnie to samo — szybko dochodzi do wniosku, że musiałyby sobie odbierać pokarm. A skoro jedzą co innego, ten sam ogród wyżywi i jedne, i drugie. Drugie pytanie: czy jedno zwierzę może być jednocześnie dobre w objadaniu liści i w lataniu od kwiatka do kwiatka? Ciało zbudowane pod jedno zadanie zwykle jest kiepskie w drugim, więc rozwiązaniem jest podział na dwa etapy. Warto też pokazać liczby: taki właśnie rozwój mają cztery największe grupy owadów, więc rozwiązanie najwyraźniej działa.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Jaka jest prawidłowa kolejność etapów przeobrażenia zupełnego?
Które zwierzę przechodzi przeobrażenie niezupełne?
Co dzieje się wewnątrz poczwarki motyla?
Jaka jest główna korzyść z tego, że larwa je co innego niż dorosły?
Dlaczego dorosła mucha nie rośnie?