Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe Ziemi

około 12 minut
W tej lekcji1/10

Co roku lecę z Polski do Afryki i z powrotem — dziesięć tysięcy kilometrów w jedną stronę. Startuję znad łąki pod Wrocławiem, mijam gaje oliwne w Grecji, potem piach Sahary, potem trawy sawanny. Nikt po drodze nie postawił żadnej tablicy, a i tak widzę, że krajobraz zmienia się PASAMI. Dziś dowiesz się, kto te pasy narysował.

Latarka pod kątem — sedno całej lekcji

Weź latarkę i poświeć prostopadle na kartkę: powstaje mała, jasna plamka. Teraz przechyl latarkę: ta sama porcja światła rozlewa się na większą powierzchnię i od razu jest bledsza.

Zrób to sam: latarka, kartka i kąt

  1. 1

    Latarka pionowo nad kartką, 20 cm od niej. Obrysuj ołówkiem plamę światła. Wychodzi kółko wielkości kubka — to jest równik.

    α=90∘\alpha = 90^\circ
  2. 2

    Nie zmieniając odległości, przechyl latarkę o połowę kąta prostego. Plama rozciąga się w elipsę o mniej więcej półtora raza większym polu — i widocznie blednie. To mniej więcej Polska.

    α=45∘\alpha = 45^\circ
  3. 3

    Przechyl jeszcze mocniej, prawie płasko nad kartką. Światło rozmazuje się w długą, ledwo widoczną smugę o kilkakrotnie większym polu. To strefa okołobiegunowa.

    α≈15∘\alpha \approx 15^\circ
  4. 4

    Bateria przez cały czas była ta sama i odległość ta sama. Zmieniał się wyłącznie kąt padania — a jasność spadła kilkakrotnie. Tak samo działa Słońce nad kulistą Ziemią.

Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 4 kroków odsłonięte.

Pięć stref klimatycznych, ułożonych równoleżnikowo

Skoro kąt padania promieni zależy od szerokości geograficznej, to strefy klimatyczne muszą leżeć pasami wzdłuż równoleżników — jak obręcze na beczce, a nie jak plamy na mapie.

Twoja kolej

Dlaczego w południe na równiku jest goręcej niż w południe w Polsce?

Klimat rządzi roślinami, rośliny robią krajobraz

Roślina nie wybiera, gdzie rośnie — decyduje za nią temperatura i deszcz. Palma nie przetrwa polskiego stycznia, świerk nie wytrzyma czterdziestu stopni Sahary.

Góry: te same strefy, tylko na skróty

Wchodząc w górę, tracisz około 0,6°C na każde 100 metrów. Podejście na Rysy (2499 m) to spadek o mniej więcej 15°C — jakbyś przejechał tysiące kilometrów na północ, tylko w cztery godziny.

Dlatego w Tatrach widać piętra roślinne. To ta sama kolejność, co między Polską a Grenlandią — ściśnięta w dwa kilometry pionu.

Twoja kolej

U podnóża Kilimandżaro (blisko równika) rosną bananowce, a szczyt pokrywa lód. Jak to możliwe w strefie równikowej?

Pułapka! „Na biegunie jest zimno, bo jest daleko od Słońca”

Źle: biegun to najdalszy punkt od Słońca, więc dociera tam najmniej ciepła.

Ściąga do zapamiętania

Skąd biorą się strefy klimatyczne i krajobrazowe Ziemi?

PRZYCZYNA: Ziemia jest kulą, więc przy równiku promienie słoneczne padają pionowo i skupiają energię na małej powierzchni, a przy biegunach ukośnie i rozkładają ją na wielkiej — jak światło przechylonej latarki. Odległość od Słońca nie ma z tym nic wspólnego (w styczniu Ziemia jest najbliżej Słońca, a u nas trwa zima). SKUTEK 1: pięć stref klimatycznych ułożonych PASAMI wzdłuż równoleżników — równikowa (0°–10°), zwrotnikowa (10°–30°), podzwrotnikowa (30°–40°), umiarkowana (40°–65°), okołobiegunowa (65°–90°); każda ma bliźniaka po drugiej stronie równika. SKUTEK 2: klimat decyduje o roślinności, więc nad każdą strefą klimatyczną leży strefa krajobrazowa — wilgotny las równikowy, pustynia i sawanna, lasy liściaste i tajga, tundra i pustynia lodowa. W GÓRACH: temperatura spada o około 0,6°C na 100 m wysokości, więc piętra roślinne powtarzają kolejność stref w skali pionowej — dlatego Kilimandżaro ma bananowce u podnóża i lód na szczycie.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak w domu pokazać, że chodzi o kąt, a nie o odległość?

Wystarczy latarka z telefonu, kartka w kratkę i ołówek. Świećcie prostopadle z 20 cm i obrysujcie plamę, potem — nie zmieniając odległości! — przechylcie latarkę i obrysujcie drugą. Policzcie kratki w obu obrysach: druga plama ma ich wyraźnie więcej, a jest bledsza, choć bateria i dystans były te same. To jest cała lekcja w dwóch obrysach. Efekt jest jeszcze mocniejszy na globusie albo pomarańczy: przyłóżcie latarkę z boku i pokażcie, że przy „równiku” świeci jasno, a przy „biegunie” światło ledwo muska powierzchnię.

Dlaczego uczymy o strefach akurat w klasie piątej?

Bo to pierwszy raz, kiedy geografia przestaje być wyliczanką nazw, a staje się łańcuchem przyczyn: kształt Ziemi → kąt padania promieni → temperatura → roślinność → krajobraz → sposób życia ludzi. Wszystkie kolejne lekcje działu (las równikowy, sawanna, pustynia, tajga, tundra) są ogniwami tego samego łańcucha i dziecko, które zrozumie zasadę tutaj, nie musi ich później wkuwać osobno. Jeśli w domu warto o coś dopytać, to nie o granice stref w stopniach, tylko o zdanie: „dlaczego przy równiku jest goręcej”.

Czy strefy klimatyczne mają ostre granice, jak na mapie w podręczniku?

Nie — i warto to dziecku powiedzieć, bo mapa sugeruje coś przeciwnego. Kolorowe pasy to uproszczenie: w przyrodzie jedna strefa przechodzi w drugą stopniowo, przez pas przejściowy szeroki nieraz na setki kilometrów (świetnie widać to na Sahelu, między Saharą a sawanną). Granice zaburzają też góry, prądy morskie i bliskość oceanu — dlatego zachodnia Europa jest znacznie łagodniejsza niż leżąca na tej samej szerokości Kanada. Mapa pokazuje regułę, a nie płot.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Dlaczego w strefie równikowej jest cieplej niż w okołobiegunowej?

2

Jak ułożone są strefy klimatyczne na Ziemi?

3

Która strefa klimatyczna obejmuje Polskę?

4

Dlaczego wysoka góra w strefie równikowej może mieć lód na szczycie?

5

Skąd biorą się strefy KRAJOBRAZOWE?

Następny temat
Krajobraz wilgotnego lasu równikowego