Krajobraz stepu
W tej lekcji1/9
Lecę nad Ukrainą i przez godzinę nie mam gdzie usiąść. Pod skrzydłami trawa aż po horyzont — ani jednego drzewa, ani jednego lasu, sam wiatr czeszący źdźbła w fale. Wygląda to jak zielone morze i tak samo się nazywa: morze trawy. To jest step, a leży bliżej Polski, niż myślisz.
Trawa po horyzont, bo do morza daleko
Step to bezdrzewna równina traw w głębi kontynentu, setki kilometrów od najbliższego morza.
amplituda roczna temperatury 35,3 °C · suma roczna opadów 311 mm
Step, preria, pampa — jedno i to samo
Ten sam krajobraz w każdej części świata nazwano inaczej: step w Eurazji, preria w Ameryce Północnej, pampa w Ameryce Południowej. Wszystkie trzy leżą w głębi kontynentów, z dala od oceanu.
Do tego dochodzą lata gorące (nawet 30°C) i zimy mroźne — na stepie Kazachstanu bywa −30°C. Skrajności, bo daleko od morza nie ma co ich łagodzić.
Mieszkańcy: schowaj się albo uciekaj
Na otwartej równinie nie ma się za czym ukryć, więc zwierzęta wybrały jedno z dwóch.
Dlaczego na stepie prawie nie rosną drzewa?
Czarnoziem, czyli spichlerz świata
Trawa co roku obumiera i co roku dokłada kolejną porcję próchnicy. Przez tysiące lat powstała z tego warstwa nawet na metr grubości: czarnoziem — najżyźniejsza gleba na Ziemi.
Czarna niedziela — dzień, w którym gleba odleciała
- 1
Lata 20. XX wieku, prerie w USA. Rolnicy zaorują ogromne obszary pod pszenicę. Trawa, która trzymała glebę korzeniami, znika z setek tysięcy hektarów.
- 2
Rok 1931. Przychodzi susza, jakiej nie pamiętano. Zboże schnie na pniu, pola zostają czarne i nagie — bez roślin, bez korzeni, bez niczego, co wiąże ziemię.
- 3
14 kwietnia 1935, Czarna niedziela. Nadchodzi wiatr i unosi wysuszoną glebę. Chmura pyłu wysoka na kilometr idzie przez trzy stany, w południe robi się ciemno jak w nocy.
- 4
Pył z prerii doleciał aż do Nowego Jorku i Waszyngtonu, 2000 km dalej. Setki tysięcy ludzi porzuciły gospodarstwa. Nazwano to Dust Bowl.
- 5
Wniosek został do dziś: między polami sadzi się pasy drzew, żeby łamały wiatr, a gleby nie zostawia się nagiej na zimę. Ta sama erozja zagraża czarnoziemom Ukrainy i Kazachstanu.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Pułapka! „Stepu w Europie nie ma”
Źle: step to coś z Azji albo z Ameryki, u nas takich krajobrazów nie ma.
Ściąga do zapamiętania
Step — gdzie leży, dlaczego bez drzew i po co go zaorano?
CO TO: bezdrzewna równina traw w głębi kontynentu, daleko od morza. DLACZEGO BEZ DRZEW: do wnętrza lądu docierają już suche chmury, więc spada tylko 250–500 mm deszczu rocznie (w Polsce ok. 600) — trawie to wystarcza, drzewu nie. KLIMAT: skrajny — lato do 30°C, zima nawet −30°C, bo nie ma morza, które by je łagodziło. NAZWY: step (Ukraina, południowa Rosja, Kazachstan, Mongolia), PRERIA (Ameryka Północna), PAMPA (Argentyna, Urugwaj). GLEBA: obumierająca co roku trawa daje grubą warstwę próchnicy — CZARNOZIEM, najżyźniejsza gleba świata; Ukraina ma ok. 1/4 światowych zasobów. UPRAWY: stepy i prerie przeorano pod pszenicę, kukurydzę i słonecznik — stąd nazwa SPICHLERZE ŚWIATA. ZAGROŻENIE: susze i wiatr zdmuchują glebę pozbawioną korzeni traw (erozja); w 1935 r. na preriach USA doszło tak do katastrofy Dust Bowl. ZWIERZĘTA: suseł i świstak w norach, bizon, koń Przewalskiego, suhak, orzeł stepowy. W EUROPIE TEŻ: Ukraina, południowa Rosja, węgierska puszta, a w Polsce murawy kserotermiczne (Ponidzie, Bielinek nad Odrą).
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak w domu pokazać, po co glebie korzenie traw?
Wystarczą dwie tacki z ziemią: na jednej kawałek darni z trawą, na drugiej sama sucha ziemia. Ustawiacie obie pod kątem i lejecie z konewki tę samą ilość wody — z gołej ziemi spłynie brązowa breja, spod darni prawie czysta woda. Ten sam pokaz robi się suszarką zamiast konewki: sucha ziemia odlatuje, darń zostaje. To jest w skali stołu dokładnie to, co stało się na preriach w 1935 roku.
- Czy step to to samo co sawanna?
Nie, choć oba to krajobrazy traw i dlatego łatwo je pomylić. Sawanna leży w strefie gorącej, tuż przy lesie równikowym, ma pojedyncze drzewa (baobab, akacja), jest ciepła przez cały rok i dostaje dużo deszczu, tylko sezonowo. Step leży w strefie umiarkowanej, w głębi kontynentu, jest zupełnie bezdrzewny, ma mroźne zimy i po prostu mało opadów. Najkrótsze rozróżnienie: na sawannie deszcz jest, ale nie zawsze; na stepie deszczu jest po prostu mało.
- Dlaczego w wiadomościach tyle mówi się o ukraińskim zbożu?
Bo to jest właśnie ta lekcja w gospodarce. Ukraina leży na czarnoziemach, najżyźniejszej glebie świata, i przez to należy do największych eksporterów pszenicy, kukurydzy i oleju słonecznikowego. Gdy tamtejsze pola przestają rodzić albo zboża nie da się wywieźć, ceny żywności rosną na całym świecie, a najmocniej w krajach, które kupują to zboże. Warto pokazać dziecku, że „spichlerz Europy” to nie przenośnia z podręcznika, tylko rzecz, którą widać w cenach chleba.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego w głębi kontynentu, na stepie, pada tak mało deszczu?
Jak nazywa się step w Ameryce Południowej?
Skąd na stepie wziął się czarnoziem?
Czego uczy katastrofa Dust Bowl z 1935 roku?
Które zdanie o stepach w Europie jest prawdziwe?