Australia — środowisko przyrodnicze i jego osobliwości
W tej lekcji1/11
Lecę nad środkiem Australii już czwartą godzinę i pode mną cały czas to samo: czerwona ziemia, kolczaste krzaki i wyschnięte koryto rzeki, w którym od trzech lat nie było wody. Ani jednego miasta. A potem skręcam na wschód i po dniu lotu ląduję w lesie deszczowym, gdzie leje jak w Amazonii. Jeden kontynent, dwa zupełnie różne światy — i zaraz zobaczysz, że to nie kaprys pogody, tylko reguła.
Najmniejszy, najsuchszy i najniższy
Australia to najmniejszy kontynent świata: 7,7 mln km². To trzy czwarte powierzchni Europy (10,2 mln km²) i dwadzieścia pięć razy tyle co Polska.
Trzy powody, dla których tu nie pada
Susza w środku Australii nie bierze się z jednej przyczyny, tylko z trzech naraz — i wszystkie znasz już z klasy 5 i 7.
Od ulewy nad Cairns do czerwonego pyłu pod Uluru
- 1
1. Pasat przynosi znad ciepłego Morza Koralowego powietrze nasycone parą wodną i pcha je prosto na zachód. Po kilkudziesięciu kilometrach uderza w ścianę Wielkich Gór Wododziałowych.
- 2
2. Powietrze wspina się po stoku, ochładza i oddaje wodę. W Cairns na wschodnim wybrzeżu spada przez to około 2000 mm deszczu rocznie — cztery razy więcej niż w Warszawie.
- 3
3. Za grzbietem powietrze opada i znowu się ogrzewa. Ogrzane powietrze mieści więcej pary, więc zamiast oddawać wodę, zabiera ją z gruntu i roślin. To jest cień opadowy.
- 4
Każdy miesiąc suchy, a lato przypada na styczeń — to półkula południowa 4. Tysiąc kilometrów dalej, w Alice Springs w samym środku kontynentu, z tamtej ulewy zostaje 280 mm rocznie. I to nierówno: przez dwa lata może nie spaść nic, a potem w jeden dzień leci pół rocznej normy.
- 5
5. Rzadkie ulewy i wiatr zdzierają z równiny wszystko, co miękkie. Zostaje to, co najtwardsze — i sterczy nad płaskim krajobrazem jak wyspa. Tak wygląda Uluru: ostaniec z piaskowca wysoki na 348 m, czyli wyższy niż Pałac Kultury.
- 6
6. Woda jednak tu jest — tyle że pod ziemią. Deszcz wsiąka na wschodnich stokach i płynie w warstwie skalnej setki kilometrów na zachód. Ze studni artezyjskich Wielkiego Basenu Artezyjskiego (1,7 mln km², piąta część kontynentu) wypływa sama, pod ciśnieniem.
Wszystkie 6 kroków odsłonięte.
Rockhampton na wschodnim wybrzeżu i Alice Springs w środku kontynentu leżą praktycznie na tym samym równoleżniku, tuż przy zwrotniku Koziorożca. W Rockhampton pada rocznie około 800 mm deszczu, w Alice Springs 280 mm. Skąd taka różnica?
Wyspa oderwana od świata na 45 milionów lat
Australia odłączyła się od Antarktydy jakieś 45 mln lat temu i od tego czasu dryfuje na północ po około 7 cm rocznie — samotnie. Żaden lew, jeleń ani małpa nie miały jak tu dojść, więc zwierzęta, które już tu były, rozwijały się bez tej konkurencji. Skutek: około 80% australijskich ssaków nie występuje nigdzie indziej na Ziemi.
Wielka Rafa Koralowa — miasto zbudowane przez zwierzęta
Wzdłuż północno-wschodniego brzegu ciągnie się 2300 km raf: około 2900 osobnych raf i 900 wysp na powierzchni 344 000 km², czyli większej niż Polska. To największa struktura zbudowana przez organizmy żywe — widać ją z orbity.
Kilka tygodni po pożarze buszu spalony eukaliptus pokrywa się nowymi listkami — i to nie od góry, tylko po całym pniu, prosto spod zwęglonej kory. Skąd taka zdolność?
24 króliki, 600 milionów i płot przez pół kontynentu
- 1
Rok 1859. Osadnik Thomas Austin wypuszcza w stanie Wiktoria 24 króliki, żeby mieć na co polować. W Europie króliki trzymają w ryzach lisy, choroby i mroźne zimy. W Australii nie ma żadnego z tych hamulców.
- 2
Pięćdziesiąt lat później króliki zajmują większość kontynentu, a w połowie XX wieku liczy się je na setki milionów. Wyjadają trawę do gołej ziemi: owce nie mają co jeść, a odsłoniętą glebę zdmuchuje wiatr.
- 3
Zachodnia Australia próbuje się odgrodzić. W latach 1901–1907 powstaje płot królikowy o łącznej długości 3256 km, od północnego wybrzeża po południowe. Nie zdał egzaminu: króliki przeszły na drugą stronę, zanim zbito ostatni odcinek.
- 4
Sprowadzanie kolejnych zwierząt tylko pogorszyło sprawę. Lisy, przywiezione do polowań, wybrały łup łatwiejszy niż królik: małe torbacze, które nigdy wcześniej nie widziały takiego drapieżnika. Kilka gatunków zniknęło z kontynentu na zawsze.
- 5
Rekord pomyłki to ropucha aga. W 1935 roku przywieziono ich 102, żeby zjadały chrząszcze niszczące trzcinę cukrową. Chrząszczy nie tknęły, za to rozeszły się po ćwierci kontynentu — jest ich dziś ponad 200 mln, a ich skóra jest tak trująca, że giną drapieżniki, które je zjedzą.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Pułapka! „Australia to jedna wielka pustynia”
Źle: cała Australia to czerwony piach i sucho jak na Saharze.
Ściąga do zapamiętania
Australia — środowisko przyrodnicze. Co trzeba wiedzieć?
PODSTAWY: najmniejszy kontynent (7,7 mln km², prawie tyle co Europa, 25 razy tyle co Polska), najsuchszy z zamieszkanych (ok. 70% to pustynie i półpustynie — outback) i najniższy (średnio 330 m, Góra Kościuszki 2228 m, nazwana przez Pawła Edmunda Strzeleckiego). DLACZEGO SUCHO — trzy przyczyny naraz: (1) zwrotnik Koziorożca przecina kontynent, a w strefie zwrotnikowej powietrze osiada i się osusza; (2) Wielkie Góry Wododziałowe (3500 km) zatrzymują wilgoć znad Pacyfiku na wschodnich stokach — za grzbietem jest CIEŃ OPADOWY: Cairns 2000 mm, Alice Springs 280 mm; (3) zimny Prąd Zachodnioaustralijski nie pozwala powstać chmurom nad zachodnim brzegiem. WODA: studnie artezyjskie Wielkiego Basenu Artezyjskiego (1,7 mln km²) — deszcz wsiąka na wschodzie i płynie pod ziemią na zachód. ULURU: ostaniec z piaskowca, 348 m, twarda skała, która została po zdarciu miękkich. PRZYRODA: kontynent odłączył się od Antarktydy ok. 45 mln lat temu, izolacja dała ok. 80% ssaków endemicznych — torbacze (kangur, koala, wombat, diabeł tasmański) i stekowce, czyli ssaki składające jaja (dziobak, kolczatka); eukaliptusy odrastają po pożarze z pąków pod korą. WIELKA RAFA KORALOWA: 2300 km, 344 000 km², największa struktura zbudowana przez organizmy żywe; blaknie, gdy woda jest o 1–2 °C cieplejsza przez kilka tygodni i polipy wyrzucają glony. GATUNKI INWAZYJNE: 24 króliki z 1859 r. dały setki milionów sztuk i płot królikowy długi na 3256 km; lisy wytępiły małe torbacze; 102 ropuchy agi z 1935 r. to dziś ponad 200 mln trujących płazów. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: Australia to NIE jedna pustynia — wschód i południowy zachód są wilgotne (las Daintree) i mieszkają tam prawie wszyscy.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać, dlaczego środek Australii jest suchy, bez wykładu o cyrkulacji powietrza?
Najlepiej działa mapa opadów Australii — wystarczy wpisać w wyszukiwarkę „mapa opadów Australii” i poprosić dziecko, żeby palcem przejechało od wschodniego brzegu do środka. Kolory zmieniają się z ciemnozielonego na żółty i czerwony w ciągu kilkuset kilometrów, a granica wypada dokładnie tam, gdzie leżą Wielkie Góry Wododziałowe. Potem warto zadać jedno pytanie: „co takiego stoi w tym miejscu?”. Jeśli dziecko samo powie, że góry, mechanizm jest zrozumiany. Domowy odpowiednik: mokry ręcznik przewieszony przez oparcie krzesła — po jednej stronie ocieka, po drugiej jest sucho, bo cała woda spadła wcześniej.
- Czy trzeba uczyć się australijskich zwierząt na pamięć?
Listy nazw nie, ale podziału na dwie grupy — tak, bo to on tłumaczy wszystko inne. Torbacze rodzą wcześniaka i dochowują go w torbie, stekowce składają jaja i mimo to karmią mlekiem. Kangur, koala i wombat to grupa pierwsza, dziobak i kolczatka — druga. Zamiast wkuwania warto zadać pytanie „dlaczego takie zwierzęta przetrwały akurat tutaj?”, bo odpowiedź „bo kontynent był odcięty od reszty świata przez 45 milionów lat” jest na sprawdzianie warta więcej niż dziesięć nazw. Świetnie działają nagrania z australijskich parków narodowych — dziobaka w wodzie trzeba zobaczyć w ruchu, żeby uwierzyć, że taki zwierzak istnieje.
- Jak rozmawiać o blaknięciu rafy, żeby nie wyszło straszenie dziecka?
Trzymając się mechanizmu, a nie emocji. Blaknięcie ma prostą przyczynę: koralowiec żyje w spółce z glonami, a przy zbyt ciepłej wodzie tę spółkę zrywa i traci kolor razem z jedzeniem. To jest zjawisko do zrozumienia, a nie katastrofa do przeżywania — i warto od razu dodać, że rafa, której upał minął szybko, glony odzyskuje. Australia prowadzi na rafie duże programy ochronne: hodowlę larw koralowców, ograniczanie spływu nawozów z pól i limity połowów. Jeśli dziecko zapyta, co samo może zrobić, uczciwa odpowiedź brzmi: to sprawa decyzji państw, a nie jednej rodziny — ale zrozumienie mechanizmu jest pierwszym krokiem do rozmowy o nich.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego wnętrze Australii jest tak suche?
Które zdanie o dziobaku i kolczatce jest prawdziwe?
W czasie upalnego lata duże fragmenty Wielkiej Rafy Koralowej bieleją. Co się wtedy dzieje?
Po co Zachodnia Australia zbudowała w latach 1901–1907 płot długi na 3256 km?
Kolega mówi: „Australia to jedna wielka pustynia”. Co jest w tym zdaniu nie tak?