Krajobraz pustyni gorącej — Sahara
W tej lekcji1/11
Lecę z Polski do Afryki i pod skrzydłami mam już czwartą godzinę tego samego widoku: żółto-brązowa równina bez jednej rzeki, bez jednego miasta, bez jednego drzewa. To Sahara. A najdziwniejsze jest to, że gdybym usiadł tu na noc, marzłbym — po dniu, w którym termometr pokazywał ponad 50 stopni.
Pustynia wielkości Europy
Sahara ma około 9 milionów km² — Polska zmieściłaby się w niej 29 razy, a cała Europa tylko odrobinę ją przerasta.
Pustynia to brak wody, a nie upał
O pustyni decyduje jedna liczba: poniżej 250 mm opadu rocznie. Nie temperatura — deszcz.
W Kairze przez cały rok spada tyle deszczu, ile w Polsce potrafi spaść w jedno burzowe popołudnie. Są miejsca na Saharze, gdzie nie padało od kilku lat.
Jedna doba na Saharze
- 1
Południe. Słońce stoi prawie pionowo, nad pustynią nie ma ani jednej chmury. Powietrze w cieniu ma ponad 50°C, a piasek nagrzewa się do 70°C — bosa stopa poparzyłaby się w kilka sekund.
- 2
Zachód słońca. Grzanie się kończy, a ciepło zaczyna uciekać z ziemi w górę, ku kosmosowi.
- 3
Noc. Nad Polską ucieczkę ciepła hamują chmury i wilgoć w powietrzu — działają jak koc. Nad Saharą nie ma ani chmur, ani wilgoci, więc ciepło ucieka bez przeszkód.
- 4
Świt. Latem po czterdziestopięciostopniowym dniu nad ranem bywa 20°C, a zimą termometr spada do 0°C i przymrozku — na kamieniach osiada szron. W obu porach roku różnica między południem a świtem sięga 30–40 stopni w ciągu jednej doby.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Trzy rodzaje pustyni
Sahara nie wygląda wszędzie tak samo. Geografowie dzielą ją na trzy typy:
Wiatr jest tu jedynym rzeźbiarzem
W Polsce krajobraz rzeźbi woda: rzeki wcinają doliny, deszcz spłukuje zbocza. Na Saharze wody nie ma, więc całą robotę wykonuje wiatr.
Dwie noce, ta sama pora roku: jedna na Saharze, druga w Warszawie. Na Saharze w dzień było +45°C, a nad ranem 0°C. W Warszawie w dzień +20°C i nad ranem +14°C. Dlaczego pustynia wychładza się aż tak?
Skąd na pustyni bierze się zielona wyspa
- 1
Nad górami Atlas i Tibesti deszcz jednak pada. Woda wsiąka w skały i przez setki lat wędruje pod ziemią, daleko pod pustynię.
- 2
Tam, gdzie ta woda podziemna podchodzi płytko pod powierzchnię albo gdzie wykopano studnię, powstaje oaza — zielona wyspa wśród piasku. Rośnie w niej palma daktylowa, a w jej cieniu pomidory i jęczmień.
- 3
Między oazami ciągną się wadi — suche koryta rzek. Przez dziesięć lat leżą puste jak droga, a po jednej ulewie w kilkanaście minut zamieniają się w rwący potok. Dlatego nikt nie rozbija tam namiotu.
- 4
Karawany pokonują tę drogę na wielbłądach. Garb to zapas tłuszczu, nie wody. Gruby wielbłąd wytrzymuje bez picia nawet dwa tygodnie, a przy studni wypija 100 litrów w kilkanaście minut.
- 5
Wielbłąd ma też podwójne rzęsy przeciw piaskowi, nozdrza, które potrafi zamknąć, i szerokie stopy, żeby nie zapadać się w wydmie. Prowadzą go Tuaregowie — koczownicy w indygowych zasłonach, od których barwnika nazywa się ich niebieskimi ludźmi.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
W środku Sahary, setki kilometrów od najbliższej rzeki, leży oaza z palmami i polem pomidorów. Skąd ona bierze wodę?
Pułapka! „Pustynia to morze piasku”
Źle: pustynia to bezkresne wydmy, dokładnie takie jak w filmach.
Ściąga do zapamiętania
Sahara — czym jest pustynia gorąca i jak się na niej żyje?
CO TO: pustynia to obszar z opadem PONIŻEJ 250 mm rocznie — decyduje brak wody, nie upał. Sahara ma około 9 mln km² (29 razy Polska), ciągnie się od Atlantyku po Morze Czerwone przez 11 państw. TEMPERATURA: ogromna amplituda dobowa — ponad +50°C w dzień, zimą przymrozek nad ranem; ciepło ucieka nocą, bo nie ma chmur ani wilgoci, które nad Polską działają jak koc. RODZAJE: erg (piaszczysta, wydmy do 180 m, około 20% Sahary), hamada (kamienista, największa część), serir (żwirowa). RZEŹBIARZ: wiatr — sypie i przesuwa wydmy, szlifuje skały piaskiem, wznieca burze piaskowe, których pył dolatuje aż nad Polskę. WODA: oaza żyje z wody podziemnej przyniesionej spod odległych gór; wadi to suche koryto, które po ulewie zamienia się w rwący potok. ŻYCIE: wielbłąd (garb = tłuszcz, nie woda, dwa tygodnie bez picia, podwójne rzęsy, szerokie stopy), palma daktylowa, koczownicy Tuaregowie.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak wytłumaczyć, że w nocy na pustyni jest zimno?
Najlepiej działa porównanie z kocem. Chmury i wilgoć w powietrzu to koc nad ziemią — zatrzymują ciepło, które ucieka z gruntu po zachodzie słońca. Nad Saharą tego koca nie ma w ogóle, więc całe dzienne ciepło ulatuje w ciągu jednej nocy. Domowy odpowiednik: pochmurna zimowa noc w Polsce jest cieplejsza od bezchmurnej i mroźnej — dziecko może to sprawdzić w prognozie pogody przez tydzień.
- Czy da się coś z tej lekcji zobaczyć bez wyjazdu?
Tak, w telefonie. Mapy Google w widoku satelitarnym pokazują różnicę między ergiem a hamadą jak na dłoni: warto wpisać „Erg Chebbi” (faliste wydmy) i zaraz potem „Tademait” albo „Hamada du Draa” (płaska kamienna płyta). Dwa zdjęcia obok siebie robią z tej lekcji rzecz oczywistą. Warto też poszukać zdjęć samochodów pokrytych pomarańczowym pyłem po napływie powietrza znad Sahary nad Polskę — to zdarza się co kilka lat.
- Czy warto uczyć nazw erg, hamada, serir na pamięć?
Sens ma jedna rzecz: skojarzenie nazwy z obrazkiem, nie sama nazwa. Jeśli dziecko pamięta, że erg to wydmy, a hamada to kamień, to reszta wynika sama. Kluczowe zdanie tej lekcji brzmi inaczej: pustynia to brak wody, a nie upał — właśnie dlatego pustynią jest też Antarktyda, o czym będzie następna lekcja.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Co decyduje o tym, że dany obszar nazywamy pustynią?
Dlaczego na Saharze noce bywają zimne, mimo że w dzień termometr pokazuje ponad 50°C?
Który typ krajobrazu zajmuje na Saharze największą powierzchnię?
Karawana idzie przez Saharę suchym korytem, płaskim i wygodnym jak droga. Przewodnik nakazuje rozbić obóz wysoko na zboczu, a nie na dnie. Dlaczego?
Co naprawdę znajduje się w garbie wielbłąda?