Krajobraz pustyni lodowej — Antarktyda i Arktyka
W tej lekcji1/11
Wiem, wiem — pustynia kojarzy się z upałem. A jednak najbardziej pustynne miejsce na Ziemi leży na dnie mapy i ma minus osiemdziesiąt dziewięć stopni. Bo pustynia to brak wody, a nie brak zimna. Na Antarktydzie wody jest zatrzęsienie — tylko cała jest zamarznięta i nic z niej nie pada.
Dlaczego zamarznięty ląd nazywamy pustynią
Wracamy do jednej liczby z poprzedniej lekcji: poniżej 250 mm opadu rocznie. Warszawa dostaje około 550 mm, Kair około 25 mm, a wnętrze Antarktydy — poniżej 50 mm; na stacji Wostok ledwie około 20 mm.
amplituda roczna temperatury 36 °C · suma roczna opadów 22 mm
Antarktyda: kontynent schowany pod lodem
Pod całą tą bielą jest ląd — góry, doliny, a nawet jeziora. Tylko przykryte lądolodem grubym średnio na 2 km, a miejscami na prawie 4 km. Gdyby ten lód zdjąć, wystawałby spod niego zwyczajny kontynent, większy od Europy.
To tam padł rekord zimna całej Ziemi: −89,2°C, rosyjska stacja Wostok, lipiec 1983 roku.
Arktyka: zamarznięty ocean, nie ląd
Na drugim końcu Ziemi jest odwrotnie. Pod biegunem północnym nie ma żadnego lądu — jest Ocean Arktyczny, a na nim pływa pokrywa lodu morskiego grubego na 2–3 metry.
Rok na biegunie: pół roku dnia, pół roku nocy
- 1
Koniec marca. Na biegunie północnym Słońce wschodzi — i nie zajdzie przez najbliższe pół roku. Zaczyna się dzień polarny.
- 2
Czerwiec: Słońce góruje nad zwrotnikiem Raka, biegun północny jest cały po stronie dnia, a południowy w cieniu Czerwiec. Słońce krąży dookoła horyzontu i nie chowa się nawet o północy. W tym samym czasie na Antarktydzie panuje ciemność.
- 3
Koniec września. Słońce zachodzi. Nad Arktyką zapada noc polarna — pół roku bez wschodu, tylko zorze i światło księżyca.
- 4
Grudzień: Słońce góruje nad zwrotnikiem Koziorożca, teraz w dniu jest cały biegun południowy Grudzień. Teraz to Antarktyda ma pełny dzień. Dlatego naukowcy latają tam badać właśnie na naszą zimę — u nich trwa wtedy lato.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Kolega mówi: „Antarktyda nie może być pustynią, przecież jest tam więcej wody niż gdziekolwiek na Ziemi”. Gdzie tkwi błąd w tym rozumowaniu?
Polacy na Antarktydzie
- 1
Na Antarktydzie nikt nie mieszka na stałe — nie ma tam miast, rolnictwa ani rodowitych mieszkańców. Są za to stacje badawcze, w których naukowcy pracują na zmiany.
- 2
Jedna z nich jest polska: Stacja Antarktyczna imienia Henryka Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego, działa nieprzerwanie od 1977 roku. Zimuje w niej kilkanaście osób naraz.
- 3
Bada się tam pogodę, lód, wodę i zwierzęta. Tuż obok stacji gniazduje kilkadziesiąt tysięcy pingwinów — jedynych ptaków, które pływają lepiej, niż większość ryb, a latać nie potrafią wcale.
- 4
Pingwin cesarski wysiaduje jajo w środku antarktycznej zimy, trzymając je na stopach pod fałdą skóry. Samce stoją wtedy w wielkiej, wolno obracającej się gromadzie, żeby każdy pobył chwilę w środku, gdzie jest cieplej.
- 5
Antarktydy nie ma żadne państwo. Traktat antarktyczny z 1959 roku oddał ją wyłącznie nauce i pokojowi: żadnego wojska, żadnych kopalń. Polska jest jego stroną i ma prawo głosu.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Topniejący lód i poziom oceanów
Lód na biegunach topnieje coraz szybciej i to jeden z głównych powodów, dla których poziom mórz rośnie. Ale nie każdy lód działa tak samo:
W szklance po brzegi napełnionej wodą pływa kostka lodu, wystając ponad krawędź. Kostka topnieje. Co się stanie z wodą w szklance?
Pułapka! „Arktyka i Antarktyda to to samo, tylko na dwóch końcach”
Źle: dwa bieguny, dwa takie same lodowe pustkowia.
Ściąga do zapamiętania
Pustynia lodowa — czym różni się Arktyka od Antarktydy?
DLACZEGO PUSTYNIA: opad poniżej 250 mm rocznie; w środku Antarktydy pada poniżej 50 mm, czyli MNIEJ niż na Saharze — decyduje brak opadu, nie brak zimna. ANTARKTYDA: kontynent (większy od Europy) przykryty lądolodem grubym miejscami na prawie 4 km; rekord zimna Ziemi −89,2°C na stacji Wostok; pingwiny; stacje badawcze, wśród nich polska imienia Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego (od 1977); traktat antarktyczny z 1959 — tylko nauka i pokój, żadnego wojska ani kopalń, kontynent bez granic. ARKTYKA: nie ląd, tylko zamarznięty Ocean Arktyczny — kra grubości 2–3 m pływa po wodzie, dookoła leżą Grenlandia, Kanada, Alaska, Syberia; niedźwiedź polarny; Inuici mieszkają tam od tysięcy lat. DZIEŃ I NOC POLARNA: na biegunie pół roku Słońce nie zachodzi i pół roku nie wschodzi, a oba bieguny mają to na przemian. TOPNIENIE: kra arktyczna już pływa, więc jej stopnienie nie podnosi poziomu oceanu; lądolód Antarktydy i Grenlandii — podnosi (cała Antarktyda to około 60 m). NAJWAŻNIEJSZE: ocean w otoczeniu lądów kontra ląd w otoczeniu oceanów — niedźwiedź nigdy nie spotka pingwina.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak najprościej utrwalić różnicę między Arktyką a Antarktydą?
Jednym zdaniem i jednym globusem. Zdanie brzmi: na północy jest ocean otoczony lądami, na południu ląd otoczony oceanami. Na globusie widać to od razu — warto poprosić dziecko, żeby pokazało palcem, co leży dookoła bieguna północnego (Grenlandia, Kanada, Rosja), a co dookoła południowego (sama woda). Pomocniczo działa też para zwierząt: niedźwiedź na północy, pingwin na południu, i one nigdy się nie spotykają.
- Dziecko pyta, czy topniejące lodowce zaleją Polskę. Co odpowiedzieć?
Bez straszenia i bez bagatelizowania. Poziom mórz rzeczywiście rośnie, ale liczy się to, JAKI lód topnieje: kra arktyczna już pływa po wodzie, więc jej stopnienie nie zmienia poziomu — to widać w szklance z kostką lodu, którą można zrobić w kuchni w kwadrans. Groźny jest lód leżący na lądzie, w Antarktydzie i na Grenlandii, bo dorzuca do oceanu wodę, której tam nie było. Skala „całe 60 metrów” dotyczy stopienia całego lądolodu, co zajęłoby tysiące lat; realne prognozy na ten wiek mówią o kilkudziesięciu centymetrach do metra i to wystarczy, żeby były problemem dla wybrzeży.
- Skąd wziąć coś polskiego w tym temacie?
Ze stacji Arctowskiego. Ma stronę internetową i profile w mediach społecznościowych, na których polarnicy wrzucają zdjęcia pingwinów, fok i pomiarów — dla piątoklasisty to zaskakujące odkrycie, że Polacy naprawdę tam pracują, i to od 1977 roku. Warto przy okazji wspomnieć o traktacie antarktycznym: to jedyny kontynent, którego nikt nie posiada i na którym nie wolno trzymać wojska.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego Antarktydę nazywamy pustynią lodową?
Co znajduje się bezpośrednio pod lodem bieguna północnego?
Które zdanie o zwierzętach obszarów polarnych jest prawdziwe?
Naukowiec na biegunie południowym pisze w grudniu: „Słońce nie zaszło od tygodni”. Co to znaczy?
Stopnienie którego lodu podniesie poziom oceanów?