Jak pokazać transport w łodydze w kuchni?

Seler naciowy w zabarwionej wodzie działa niezawodnie: po kilku godzinach nerwy w liściach są kolorowe, a po przecięciu łodygi widać rząd zabarwionych kropek — to przekroje wiązek. Warto od razu zrobić drugą część doświadczenia: jedną łodygę zostawić w chłodnym miejscu, drugą przy kaloryferze. Ta w cieple zabarwi się wyraźnie szybciej, co pokazuje, że transport napędza parowanie z liści, a nie „ciśnienie od korzenia”.

Dziecko twierdzi, że ziemniak to korzeń. Jak to rozstrzygnąć bez sporu?

Wystarczy zostawić ziemniaka na tydzień w ciepłym, jasnym miejscu. Z oczek wyrosną kiełki z listkami — a korzeń pąków nie ma, więc nic takiego by się nie stało. Dla porównania można położyć obok marchewkę: ta wypuści co najwyżej listki z górnej części, czyli z resztki pędu, a z samego korzenia nie. Doświadczenie trwa tydzień i kończy dyskusję lepiej niż definicja.

Po co dziecku wiedza, że kłącze i bulwa to pędy?

Bo to jedno z częstszych pytań na sprawdzianach z organów roślinnych, ale też praktyczna wiedza ogrodowa: perz odrasta z kawałka kłącza, więc wyrywanie samych liści nic nie daje, a ziemniaki sadzi się z bulw właśnie dlatego, że mają pąki. Przy okazji dziecko ćwiczy zasadę, która wraca w całej biologii: klasyfikujemy według budowy, a nie według wyglądu czy miejsca występowania.

Łodyga i transport substancji w roślinie

około 12 minut

W tej lekcji1/9

Sekwoja podnosi wodę na 115 metrów — to wysokość trzydziestopiętrowego bloku. Bez pompy, bez prądu, bez ani jednej ruchomej części. Cała maszyneria mieści się w łodydze i działa dlatego, że woda paruje z liści na samej górze.

Co robi łodyga

Łodyga ma trzy zadania naraz:

Dwie drogi w jednej wiązce

	drewno	łyko
co płynie	woda i sole mineralne	cukry z fotosyntezy
kierunek	zawsze w górę	w dół i w bok
skąd dokąd	korzeń → liście	liście → korzenie, owoce, pąki

Przekrój pnia pokazuje, gdzie leży która droga. Dlatego zdarcie kory dookoła pnia zabija drzewo, choć woda dalej płynie w górę.

Przekrój pnia — co leży pod korą

Jak woda pokonuje 100 metrów

1
Co ciągnie wodę w górę
Parowanie. Z liści przez aparaty szparkowe ucieka para wodna. Ubywa wody na samej górze słupa.
2
Co ciągnie wodę w górę
Ciągnięcie. Cząsteczki wody trzymają się siebie nawzajem, więc odparowana pociąga za sobą następną — jak koraliki na nitce.
3
Co ciągnie wodę w górę
Ruch całego słupa. W cieniutkich naczyniach drewna woda przesuwa się w górę na całej długości rośliny.
4
Co ciągnie wodę w górę
Uzupełnienie. Na dole włośniki dobierają kolejną wodę z gleby i cykl trwa dalej, dopóki liście parują.
Wskazówka
Dlatego roślina w upale pije najwięcej, a w zamkniętym, chłodnym pokoju prawie wcale.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Roślina stojąca w upale i przeciągu pobiera dużo więcej wody niż taka sama w chłodnym pokoju. Dlaczego?

Łodygi, które nie wyglądają jak łodygi

- Kłącze — poziomy pęd pod ziemią (perz, paproć, konwalia). Mylony z korzeniem, ale ma pąki i łuskowate liście.
- Bulwa — zgrubiały pęd podziemny z „oczkami”, czyli pąkami (ziemniak).
- Cebula — bardzo skrócony pęd z mięsistymi liśćmi (cebula, tulipan).
- Rozłogi — pędy pełzające po ziemi, z których wyrastają nowe rośliny (truskawka).
- Pęd kaktusa — zielony, gruby, magazynuje wodę i prowadzi fotosyntezę za liście, które zamieniły się w ciernie.

Podpowiedź rozpoznawcza: jeśli ma pąki albo łuski, to pęd, nie korzeń.

Twoja kolej

Ziemniak ma na powierzchni „oczka”, z których wyrastają kiełki. Czym jest ziemniak?

Pułapka! „Wszystko, co pod ziemią, to korzeń”

Źle: ziemniak, cebula i kłącze perzu rosną w ziemi, więc są korzeniami.

Ściąga do zapamiętania

Łodyga — zadania i transport

ŁODYGA: 1) PODTRZYMUJE liście, kwiaty i owoce, ustawiając je w stronę światła; 2) TRANSPORTUJE — DREWNO prowadzi wodę i sole W GÓRĘ (korzeń → liście), ŁYKO prowadzi cukry W DÓŁ i w bok (liście → korzenie, owoce, pąki); 3) czasem MAGAZYNUJE (kaktus, kalarepa). Razem z liśćmi i pąkami tworzy PĘD. W drzewie łyko leży tuż pod korą, drewno głębiej — dlatego obrączkowanie (zdarcie kory dookoła pnia) zabija drzewo. TRANSPORT WODY: parowanie z liści przez aparaty szparkowe ciągnie w górę cały słup wody, bo cząsteczki trzymają się siebie nawzajem; korzeń tylko uzupełnia braki. Im cieplej i bardziej przewiewnie, tym szybszy transport. PĘDY, KTÓRE NIE WYGLĄDAJĄ JAK ŁODYGA: kłącze (poziomy pęd podziemny — perz, konwalia), bulwa (zgrubiały pęd z oczkami-pąkami — ziemniak), cebula (skrócony pęd z mięsistymi liśćmi), rozłogi (pędy pełzające — truskawka), pęd kaktusa (liście przekształcone w ciernie). ROZPOZNANIE: pąki, łuski lub liście = pęd; włośniki i czapeczka = korzeń. O organie decyduje BUDOWA, nie miejsce.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać transport w łodydze w kuchni?: Seler naciowy w zabarwionej wodzie działa niezawodnie: po kilku godzinach nerwy w liściach są kolorowe, a po przecięciu łodygi widać rząd zabarwionych kropek — to przekroje wiązek. Warto od razu zrobić drugą część doświadczenia: jedną łodygę zostawić w chłodnym miejscu, drugą przy kaloryferze. Ta w cieple zabarwi się wyraźnie szybciej, co pokazuje, że transport napędza parowanie z liści, a nie „ciśnienie od korzenia”.
Dziecko twierdzi, że ziemniak to korzeń. Jak to rozstrzygnąć bez sporu?: Wystarczy zostawić ziemniaka na tydzień w ciepłym, jasnym miejscu. Z oczek wyrosną kiełki z listkami — a korzeń pąków nie ma, więc nic takiego by się nie stało. Dla porównania można położyć obok marchewkę: ta wypuści co najwyżej listki z górnej części, czyli z resztki pędu, a z samego korzenia nie. Doświadczenie trwa tydzień i kończy dyskusję lepiej niż definicja.
Po co dziecku wiedza, że kłącze i bulwa to pędy?: Bo to jedno z częstszych pytań na sprawdzianach z organów roślinnych, ale też praktyczna wiedza ogrodowa: perz odrasta z kawałka kłącza, więc wyrywanie samych liści nic nie daje, a ziemniaki sadzi się z bulw właśnie dlatego, że mają pąki. Przy okazji dziecko ćwiczy zasadę, która wraca w całej biologii: klasyfikujemy według budowy, a nie według wyglądu czy miejsca występowania.

Sprawdź się!

Które zadanie NIE należy do łodygi?

Czym drewno różni się od łyka?

Co napędza podnoszenie się wody w wysokim drzewie?

Który organ jest pędem, mimo że rośnie pod ziemią?

Po czym poznasz, że podziemny organ jest pędem, a nie korzeniem?

Następny temat

Liść i fotosynteza