Przeszłość geologiczna Polski
W tej lekcji1/10
Trzymam w dziobie dwie rzeczy. Pierwsza to kawałek łupku z hałdy w Bytomiu z wyraźnym odciskiem liścia paproci. Druga to skręcona muszla amonita z kamieniołomu pod Częstochową. Ta paproć rosła w bagnistym lesie 320 milionów lat temu, ten amonit pływał w ciepłym morzu 150 milionów lat temu — i oba były dokładnie tu, gdzie dziś jest Polska. Dziś poukładamy to w kolejności.
Cztery ery na jednej osi
Dzieje Ziemi dzielimy na ery, a ery na okresy: prekambr (do 541 mln lat temu), paleozoik (541–252 mln), mezozoik (252–66 mln) i kenozoik (66 mln lat temu – dziś). To nie są puste nazwy do wykucia — każda zostawiła w Polsce coś, co można dziś zobaczyć albo wykopać, a oś czasu pokazuje co i kiedy.
Oś nie jest liniowa, tylko logarytmiczna — im bliżej prawego końca („dziś"), tym bardziej jest rozciągnięta, żeby zbite wydarzenia dało się rozróżnić. Równe odcinki osi NIE oznaczają równego czasu.
Cztery ery, cztery zupełnie różne Polski
- 1
Prekambr — do 541 mln lat temu. Powstaje fundament kraju: granity i gnejsy starsze niż 1,5 miliarda lat. Nie zobaczysz ich nigdzie, bo leżą setki metrów pod Podlasiem i Suwalszczyzną. Wiemy o nich z wierceń i stąd, że zaburzają ziemskie pole magnetyczne — tak właśnie trafiono pod Suwałkami na złoże rud żelaza i tytanu, około 850 m pod powierzchnią.
- 2
Paleozoik, pierwsza połowa — orogeneza kaledońska, około 430 mln lat temu. Fałdują się skały, z których zbudowane są dziś Góry Świętokrzyskie. To najstarsze góry na terenie Polski — i po prawie pół miliarda lat wietrzenia zostały z nich niskie garby z Łysicą (614 m).
- 3
Paleozoik, druga połowa — orogeneza hercyńska, 360–300 mln lat temu. Wypiętrzają się Sudety. W tym samym czasie Polska leży blisko równika i pokrywają ją bagniste lasy karbońskie: paprocie drzewiaste, widłaki i skrzypy wysokie na trzydzieści metrów. Kolejne pokolenia tych lasów wpadają w bagno, przykrywa je muł, ciężar i czas robią resztę. Tak powstał węgiel kamienny Górnego Śląska.
- 4
Mezozoik — 252–66 mln lat temu. Kraj wielokrotnie zalewa ciepłe, płytkie morze. W jurze osadzają się na jego dnie wapienne szkielety gąbek i muszle — z nich są dzisiejsze skały Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, te same, w których siedzą amonity i w których woda wypłukała Jaskinię Łokietka. W kredzie morze wraca i zostawia kredę piszącą oraz margle Lubelszczyzny.
- 5
Kenozoik — 66 mln lat temu i dalej. Orogeneza alpejska buduje Karpaty i wypycha w górę Tatry. Przed łańcuchem gór zapada się szeroki rów, a parujące w nim morze zostawia sól Wieliczki i siarkę spod Tarnobrzega. Na koniec, w ostatnich 2,5 mln lat, na kraj kilkakrotnie nasuwa się lądolód.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Skamieniałości, czyli stempel z datą
Skąd to wszystko wiadomo? Ze skamieniałości — śladów życia zachowanych w skale.
Na hałdzie w Bytomiu podnosisz kawałek ciemnego łupku z wyraźnym odciskiem liścia paproci. Z jakiego czasu pochodzi ta skała?
Każdy polski surowiec ma swoją erę
To zdanie jest kluczem do całej lekcji: surowiec nie leży tam, gdzie leży, przez przypadek. Leży tam, gdzie zachowała się skała z odpowiedniej epoki.
Trzy fundamenty pod jednym krajem
Dlaczego kraj tej wielkości ma aż tak różne skały? Bo Polska leży na styku trzech fundamentów, a granicę między dwoma pierwszymi wyznacza jedno z najgłębszych pęknięć Europy — strefa Teisseyre'a-Tornquista, biegnąca ukośnie od okolic Kołobrzegu po Przemyśl.
- stara platforma prekambryjska
- fundament sfałdowany w paleozoiku, pod osadami
- Karpaty zbudowane w kenozoiku
Które dwa surowce powstały w tej samej erze, a nawet w tym samym okresie?
Pułapka! „Tatry i Sudety powstały mniej więcej razem”
Źle: to polskie góry na południu, więc pewnie wypiętrzyły się w tym samym czasie.
Ściąga do zapamiętania
Przeszłość geologiczna Polski — co zostawiła każda era?
PREKAMBR (do 541 mln lat temu): fundament z granitów i gnejsów pod Podlasiem i Suwalszczyzną, ukryty setki metrów pod ziemią; pod Suwałkami rudy żelaza i tytanu. PALEOZOIK (541–252 mln): orogeneza KALEDOŃSKA (ok. 430 mln) — Góry Świętokrzyskie; orogeneza HERCYŃSKA (360–300 mln) — Sudety; karbońskie lasy paproci drzewiastych dały WĘGIEL KAMIENNY Górnego Śląska, a perm rudy miedzi (Lubin) i sól kłodawską. MEZOZOIK (252–66 mln): ciepłe płytkie morza — jurajskie wapienie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej z amonitami i jaskiniami, kredowa kreda pisząca i margle Lubelszczyzny. KENOZOIK (66 mln – dziś): orogeneza ALPEJSKA wypiętrza Karpaty i Tatry, w rowie przed nimi morze zostawia sól z Wieliczki i siarkę spod Tarnobrzega, neogen daje węgiel brunatny (Bełchatów), a ostatnie 2,5 mln lat to zlodowacenia. ZDANIE-KLUCZ: każdy polski surowiec ma swoją erę — dlatego wiadomo, gdzie go szukać. TRZY FUNDAMENTY rozdzielone strefą Teisseyre'a-Tornquista (Kołobrzeg–Przemyśl): stara platforma prekambryjska na północnym wschodzie, sfałdowany paleozoik na południowym zachodzie (wystaje w Sudetach i Górach Świętokrzyskich), młode Karpaty na południu. UWAGA: Sudety i Tatry dzieli ok. 250 mln lat — stąd zaokrąglone kopuły Sudetów i ostre granie Tatr.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak oswoić dziecko z liczbami rzędu setek milionów lat?
Liczby same w sobie nic nie znaczą, dopóki nie dostaną skali. Najlepiej działa sznurek albo pasek papieru rozciągnięty przez cały pokój: cztery i pół metra to cały wiek Ziemi, jeden centymetr to dziesięć milionów lat. Niech dziecko zaznaczy pisakiem węgiel kamienny (32 cm od końca), wapienie Jury (15 cm), Karpaty (kilka centymetrów) i zlodowacenia — te wypadną na ostatnich dwóch milimetrach. Zobaczy wtedy od razu to, czego tabelka nie pokaże: prawie cała ta historia zdarzyła się, zanim pojawił się ktokolwiek, kto mógłby ją oglądać.
- Gdzie w Polsce można dotknąć skał z konkretnej ery?
To temat, który wyjątkowo łatwo wyjąć z podręcznika. JuraPark w Krasiejowie stoi wprost na triasowym cmentarzysku sprzed 230 mln lat, a wykopaliska widać w pawilonie nad stanowiskiem. W Zachełmiu koło Kielc jest nieczynny kamieniołom z dewońskimi tropami czworonoga. Kopalnia soli w Wieliczce to mioceńskie dno morza, po którym chodzi się 100 m pod ziemią. Amonita da się znaleźć samodzielnie w hałdach przy kamieniołomach na Jurze, a odcisk paproci — na starych hałdach śląskich. Każdy z tych wyjazdów zamienia jeden wiersz tabeli w wspomnienie.
- Dziecko myli orogenezę kaledońską, hercyńską i alpejską. Czy jest na to sposób?
Tak: nie uczyć ich jako trzech nazw, tylko jako trzech gór, które dziecko potrafi wskazać na mapie. Kaledońska to Góry Świętokrzyskie — najstarsze i najniższe, bo miały najdłużej czasu na zniszczenie. Hercyńska to Sudety — starsze, zaokrąglone, ze Śnieżką jak kopułą. Alpejska to Karpaty z Tatrami — najmłodsze i najostrzejsze. Wtedy kolejność nazw wynika z jednej prostej reguły: im starsze góry, tym niższe i bardziej zaokrąglone. Pytanie kontrolne, które to sprawdza: „które góry są najstarsze — te najwyższe czy te najniższe?”.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Z jakiego okresu i jakiej ery pochodzi węgiel kamienny Górnego Śląska?
Skąd wzięły się wapienie, z których zbudowana jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska?
Dlaczego Sudety mają zaokrąglone, spłaszczone wierzchołki, a Tatry ostre granie?
W jakiej kolejności następowały ery, licząc od najstarszej?
Sól kamienna z Wieliczki i siarka spod Tarnobrzega leżą blisko siebie i pochodzą z tego samego czasu. Skąd się tam wzięły?