Surowce mineralne Polski

około 12 minut
W tej lekcji1/12

Pod Bełchatowem leżą obok siebie dwa rekordy Polski. Dno odkrywki węgla brunatnego sięga około 200 metrów poniżej poziomu morza — głębiej nie schodzi u nas żadne miejsce. A kilka kilometrów dalej stoi Góra Kamieńsk, 386 m n.p.m., usypana z ziemi wyjętej z tej dziury; zimą jeździ się po niej na nartach. Oba te miejsca zrobiły koparki, żeby dostać się do węgla sprzed dwudziestu milionów lat. Dziś zobaczysz, co tak naprawdę leży pod Polską.

Cztery grupy surowców mineralnych

Surowiec mineralny. Kopalina wydobyta ze skorupy ziemskiej, przydatna gospodarce. Dzielimy je na cztery grupy:

Węgiel, sól i wapień — ślady dawnych mórz i lasów

Surowiec nie leży tam, gdzie byłoby wygodnie, tylko tam, gdzie miliony lat temu było odpowiednie środowisko:

Bursztyn, węgiel brunatny i żwir — ślady młodsze

Trzy ostatnie pozycje są o dziesiątki milionów lat młodsze — i dlatego leżą płycej:

Dwa węgle, dwie zupełnie różne opowieści

Mówimy „węgiel”, jakby to była jedna rzecz. To są dwie:

Twoja kolej

Węgiel kamienny ze Śląska jedzie pociągami przez pół Polski, a węgiel brunatny z Bełchatowa nie opuszcza okolicy. Dlaczego?

Miedź i srebro — dwa skarby z permskiego morza

Około 255 mln lat temu przez środek dzisiejszej Polski rozlewało się płytkie morze cechsztyńskie. Klimat był suchy i woda parowała szybciej, niż dopływała. To, co zostało wtedy na dnie, wydobywamy do dziś.

Sól z tego samego morza

Sól kamienna. Ta sama parująca woda zostawiła pokłady soli, dziś wydobywane w Kłodawie. Sól spod Wieliczki jest od niej młodsza o ponad 200 mln lat (powstała dopiero w neogenie), a jej wydobycie zakończono w 1996 roku — kopalnia jest teraz zabytkiem z listy UNESCO.

Ile paliwa Polska ma z własnej ziemi — rachunek

  1. 1

    Ropa naftowa. Zużywamy jej około 26 mln ton rocznie. Własne złoża, pod Gorzowem i na dnie Bałtyku, dają jakieś 0,8 mln ton.

    0,8:26≈0,030{,}8 : 26 \approx 0{,}03
  2. 2

    Zamieniamy ułamek na procent. Własna ropa pokrywa trzy procent tego, co spalamy — pozostałe 97% przypływa i przyjeżdża z zagranicy.

    0,03=3%0{,}03 = 3\%
  3. 3

    Gaz ziemny. Zużycie to około 19 mld m³ rocznie, a ze złóż w Wielkopolsce i na Podkarpaciu wydobywamy około 4 mld m³.

    4:19≈0,21=21%4 : 19 \approx 0{,}21 = 21\%
  4. 4

    Węgiel kamienny. Tu proporcje się odwracają: wydobycie około 50 mln ton przy zużyciu około 65 mln ton.

    50:65≈0,77=77%50 : 65 \approx 0{,}77 = 77\%
  5. 5

    Zestawmy wyniki: ropa 3%, gaz około 21%, węgiel kamienny około 77%, a węgiel brunatny, miedź i sól — 100%, bo tych nie sprowadzamy wcale. Bogactwo surowcowe Polski jest więc wybiórcze, a nie pełne.

    3%  <  21%  <  77%  <  100%3\% \; < \; 21\% \; < \; 77\% \; < \; 100\%
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Cztery surowce, jedno pytanie: który z nich Polska musi kupować za granicą niemal w całości?

Pułapka! „Polska jest bogata w surowce, więc nie musi importować”

Źle: mamy węgiel, miedź, srebro i sól, więc niczego nie potrzebujemy z zewnątrz.

Ściąga do zapamiętania

Surowce mineralne Polski — co, gdzie i z jakiej ery?

CZTERY GRUPY: energetyczne (węgiel kamienny i brunatny, gaz, ropa), metaliczne (rudy miedzi i srebra, cynku i ołowiu), chemiczne (sól kamienna, siarka), skalne (wapienie, piaski, żwiry, gliny, granit, bursztyn). SUROWIEC I JEGO ERA: węgiel kamienny — karbon (ok. 300 mln lat), Górny Śląsk i Bogdanka na Lubelszczyźnie; sól kamienna z Kłodawy oraz rudy miedzi i srebra spod Lubina — perm, morze cechsztyńskie (ok. 255 mln lat); wapienie — jura; bursztyn — paleogen (ok. 40 mln lat), Wybrzeże; węgiel brunatny (Bełchatów, Konin, Turów), siarka (Osiek) i sól Wieliczki — neogen (ok. 20 mln lat); piaski i żwiry — czwartorzęd, po lodowcu. DWA WĘGLE: kamienny wydobywany głębinowo, ok. 25 MJ/kg; brunatny odkrywkowo, ok. 8 MJ/kg i połowa masy to woda, dlatego elektrownia stoi przy odkrywce. MIEDŹ I SREBRO: Lubin, Polkowice-Sieroszowice, Rudna, głębokość 1000–1250 m; ok. pół miliona ton miedzi i ponad 1000 ton srebra rocznie — w srebrze jesteśmy w światowej czołówce. ILE MAMY WŁASNEGO: ropa ok. 3%, gaz ok. 21%, węgiel kamienny ok. 77%, węgiel brunatny i miedź 100%. WYCZERPYWANIE ZŁÓŻ: Wałbrzych (lata 90.), Wieliczka (1996), Olkusz (2021), Bełchatów — kilkanaście lat. BŁĄD DO OMIJANIA: bogactwo surowcowe Polski jest wybiórcze, ropę i gaz sprowadzamy.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak zapamiętać, który surowiec pochodzi z której ery, bez wkuwania tabeli?

Najlepiej przez środowisko, a nie przez daty. Wystarczy jedno pytanie do każdego surowca: co musiało tu być, żeby to powstało? Węgiel wymaga lasu i bagna, więc powstał tam, gdzie rosły lasy — starszy węgiel kamienny w karbonie, młodszy brunatny w neogenie. Sól i miedź wymagają parującego morza, czyli permu. Wapień wymaga ciepłego morza z muszlami, czyli jury. Bursztyn wymaga żywicznych drzew, czyli paleogenu. Piasek i żwir wymagają lodowca, czyli czwartorzędu. Dziecko, które opowie te sześć obrazków własnymi słowami, odtworzy całą tabelę bez jednej daty w pamięci.

Gdzie pojechać albo co obejrzeć, żeby zobaczyć te surowce na własne oczy?

Najwięcej daje kopalnia soli w Wieliczce lub w Bochni — obie są dostępne dla zwiedzających i obie pokazują, jak wygląda złoże od środka. Węgiel brunatny widać z tarasu widokowego przy odkrywce Bełchatów oraz z Góry Kamieńsk, która sama jest zwałowiskiem z tej kopalni. W Zabrzu można zjechać do dawnej kopalni węgla kamiennego, a w Muzeum Bursztynu w Gdańsku zobaczyć okazy z zatopionymi owadami. Jeśli wyjazd nie wchodzi w grę, dobrze działa zdjęcie satelitarne: odkrywki w Bełchatowie i Turowie widać w każdej mapie internetowej jako gigantyczne spirale w ziemi.

Czy trzeba znać dokładne liczby wydobycia na sprawdzian?

Rzadko, i nie warto zaczynać od nich nauki. Nauczyciele pytają przede wszystkim o trzy rzeczy: jaki surowiec z jakiego rejonu Polski, do której grupy należy i dlaczego akurat tam występuje. Liczby przydają się jako rzędy wielkości, bo pozwalają odpowiedzieć na pytania porównawcze — wystarczy, że dziecko wie, iż węgla kamiennego i brunatnego wydobywa się porównywalnie dużo (po około 50 mln ton), ropy tyle co nic, a piasków i żwirów najwięcej ze wszystkiego. Dokładność do jednej dziesiątej nie jest tu do niczego potrzebna.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Który surowiec wydobywa się w Polsce metodą odkrywkową i spala niemal wyłącznie w elektrowni stojącej obok kopalni?

2

Z którego okresu geologicznego pochodzi polski węgiel kamienny?

3

W wydobyciu którego surowca Polska należy do ścisłej światowej czołówki?

4

Polska zużywa rocznie około 19 mld m³ gazu ziemnego, a wydobywa około 4 mld m³. Jaką część zapotrzebowania pokrywa własnym wydobyciem?

5

Kolega mówi: „Polska jest bogata w surowce, więc nie musi niczego importować”. Co jest w tym zdaniu nie tak?

Następny temat
Liczba ludności Polski i jej zmiany