Wyznaczanie gęstości

około 15 minut

W tej lekcji1/17

Ponad dwa tysiące lat temu król Syrakuz dał złotnikowi bryłkę złota i kazał zrobić z niej koronę. Korona wróciła i ważyła dokładnie tyle, ile oddane złoto — a król i tak podejrzewał oszustwo. Zadanie rozwiązania zagadki dostał Archimedes: sprawdzić, czy korona jest z litego złota, nie topiąc jej i nie nacinając. Udało się. Dziś zrobisz to samo co on — wagą i menzurką wyznaczysz gęstość przedmiotu i po tej jednej liczbie rozpoznasz, z czego jest zrobiony.

Gęstości nie da się zmierzyć wprost

Wiesz już, że gęstość to masa przypadająca na jednostkę objętości:

Trzy kroki, zawsze te same

  1. 1

    Zważ ciało — wagą elektroniczną albo szalkową — i zapisz jego masę.

    m [g]m\ [\text{g}]
  2. 2

    Wyznacz objętość — z wymiarów zmierzonych linijką albo przez wyparcie wody — i zapisz ją.

    V [cm3]V\ [\text{cm}^3]
  3. 3

    Podziel masę przez objętość. Otrzymana liczba to gęstość.

    ρ=mV\rho = \frac{m}{V}

Wszystkie 3 kroków odsłonięte.

Cała trudność siedzi w objętości

To wszystko. Cała trudność doświadczenia siedzi w kroku drugim, bo objętość bywa podstępna: prostopadłościenny klocek zmierzysz linijką w pół minuty, ale co zrobić z kamieniem, śrubą albo kluczem od roweru?

Dlatego objętość wyznacza się na dwa sposoby — zależnie od tego, jaki kształt ma ciało.

Bryła foremna: linijka i wzór

Bryła foremna — mierzysz linijką i liczysz.

Bryła nieforemna — mierzysz metodą wyparcia wody

Kamień nie ma boków, więc żaden wzór go nie opisze. Ale ma pewną własność: zanurzony w wodzie wypycha dokładnie tyle wody, ile sam zajmuje miejsca. Woda musi się przecież gdzieś podziać, więc podnosi swój poziom.

Jak odczytać menzurkę bez błędu

  1. 1

    Postaw menzurkę na stole, nie trzymaj jej w ręce.

  2. 2

    Patrz na skalę prostopadle, z poziomu lustra wody — z góry albo z dołu odczytasz o kilka mililitrów za dużo.

  3. 3

    Powierzchnia wody jest przy ściankach lekko wygięta do góry; odczytujesz najniższy punkt tego wygięcia, czyli środek.

Wszystkie 3 kroków odsłonięte.

Mililitr to centymetr sześcienny

Jedna wygodna rzecz: 11 ml =1= 1 cm³. Menzurka ma skalę w mililitrach, a ty potrzebujesz centymetrów sześciennych — i nie musisz nic przeliczać.

Wyznaczamy gęstość kamienia metodą wyparcia

  1. 1

    Kładziemy bryłkę na wadze elektronicznej. Zanim to zrobimy, sprawdzamy, czy pusta waga pokazuje zero. Wyświetlacz pokazuje 270 gramów.

    m=270 gm = 270\text{ g}
  2. 2

    Wlewamy wodę do menzurki. Nie do pełna, bo poziom będzie się podnosił — mniej więcej do połowy. Stawiamy menzurkę na stole i odczytujemy poziom prostopadle, z wysokości lustra wody.

    V1=100 cm3V_1 = 100\text{ cm}^3
  3. 3

    Wkładamy bryłkę do menzurki. Ostrożnie, po ściance, żeby woda nie chlapnęła na zewnątrz — każda kropla, która wyleci, zepsuje pomiar. Bryłka opada na dno i jest cała pod wodą.

    ciało całkowicie zanurzone\text{ciało całkowicie zanurzone}
  4. 4

    Odczytujemy nowy poziom wody. Podniósł się, bo bryłka zajęła miejsce, w którym przedtem była woda.

    V2=200 cm3V_2 = 200\text{ cm}^3
  5. 5

    Objętość bryłki to różnica poziomów. Woda odsunęła się dokładnie o tyle, ile miejsca zajmuje ciało.

    V=V2−V1=200 cm3−100 cm3=100 cm3V = V_2 - V_1 = 200\text{ cm}^3 - 100\text{ cm}^3 = 100\text{ cm}^3
  6. 6

    Mamy masę i objętość, więc podstawiamy do wzoru na gęstość i dzielimy.

    ρ=mV=270 g100 cm3=2,7 gcm3\rho = \frac{m}{V} = \frac{270\text{ g}}{100\text{ cm}^3} = 2{,}7\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3}
  7. 7

    Na koniec zamieniamy wynik na jednostkę układu SI i porównujemy z tablicami gęstości.

    2,7 gcm3=2700 kgm32{,}7\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3} = 2700\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}

Wszystkie 7 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Metalowa kostka ma masę 240 g. W menzurce było 80 cm³ wody, a po zanurzeniu kostki poziom podniósł się do 160 cm³. Ile wynosi gęstość kostki w gcm3\frac{\text{g}}{\text{cm}^3}? Podaj samą liczbę.

Pułapka! Jednostka od kilogramów przy pomiarze w gramach

Błąd pierwszy: wynik z gramów i centymetrów, a jednostka od kilogramów i metrów.

Przeliczenie na jednostkę układu SI

  1. 1

    Dopiero wynik zapisany w gramach na centymetr sześcienny wolno przeliczyć na jednostkę SI, i to nie za darmo — mnożąc przez tysiąc.

    1 gcm3=1000 kgm31\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3} = 1000\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}
  2. 2

    Mnożymy przez tysiąc gęstość naszej bryłki i dopiero ten zapis jest poprawny.

    2,7 gcm3=2700 kgm32{,}7\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3} = 2700\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}
  3. 3

    Różnica między jednym a drugim zapisem jest ogromna: 2,7 kilograma na metr sześcienny to gęstość mniejsza niż powietrza. Taka bryłka nie leżałaby w menzurce, tylko uciekła pod sufit.

    2,7 kgm3≠2700 kgm32{,}7\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3} \ne 2700\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}
  4. 4

    Sposób na sprawdzenie: woda ma gęstość równą jedności w gramach na centymetr sześcienny. Jeśli twój metal wyszedł lżejszy od wody, coś poszło nie tak.

    ρwody=1 gcm3=1000 kgm3\rho_{\text{wody}} = 1\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3} = 1000\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}

Wszystkie 4 kroków odsłonięte.

Pułapka! Ciało wystaje nad wodę

Błąd drugi: ciało nie jest całkowicie zanurzone.

Jak wymusić pełne zanurzenie

Zanurzenie całego ciała da się wymusić na kilka sposobów:

Bryła foremna: klocek mierzony linijką

524
Klocek: trzy krawędzie zmierzone linijką objętość 40 cm³
  1. 1

    Dostajemy prostopadłościenny klocek metalu. Ma równe ściany i proste krawędzie, więc menzurka jest zbędna — wystarczy linijka.

  2. 2

    Mierzymy trzy krawędzie wychodzące z jednego rogu: długość, szerokość i wysokość.

    a=5 cm,b=4 cm,c=2 cma = 5\text{ cm},\quad b = 4\text{ cm},\quad c = 2\text{ cm}
  3. 3

    Objętość prostopadłościanu to iloczyn tych trzech wymiarów.

    V=a⋅b⋅c=5⋅4⋅2=40 cm3V = a \cdot b \cdot c = 5 \cdot 4 \cdot 2 = 40\text{ cm}^3
  4. 4

    Kładziemy klocek na wadze. Wyświetlacz pokazuje 356 gramów.

    m=356 gm = 356\text{ g}
  5. 5

    Dzielimy masę przez objętość.

    ρ=356 g40 cm3=8,9 gcm3\rho = \frac{356\text{ g}}{40\text{ cm}^3} = 8{,}9\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3}
  6. 6

    Sprawdzamy w tablicach: to gęstość miedzi. Zwróć uwagę, że ostatni krok był identyczny jak przy kamieniu w menzurce — zmienił się tylko sposób zdobycia objętości.

    8,9 gcm3=8900 kgm38{,}9\ \frac{\text{g}}{\text{cm}^3} = 8900\ \frac{\text{kg}}{\text{m}^3}

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Sprawdzasz medal, który ma być z litego złota. Waga pokazuje 193 g. W menzurce było 100 cm³ wody, po zanurzeniu medalu poziom podniósł się do 110 cm³. Ile wynosi gęstość medalu w kgm3\frac{\text{kg}}{\text{m}^3}? Podaj samą liczbę.

Ściąga do zapamiętania

Jak doświadczalnie wyznaczyć gęstość ciała?

TRZY KROKI: 1) zważ ciało i zapisz masę m, 2) wyznacz objętość V, 3) podziel masę przez objętość, ro = m / V. OBJĘTOŚĆ BRYŁY FOREMNEJ z wymiarów zmierzonych linijką: prostopadłościan V = a razy b razy c, sześcian V = a do trzeciej. OBJĘTOŚĆ BRYŁY NIEFOREMNEJ metodą wyparcia wody: odczytaj poziom wody w menzurce V1, zanurz ciało, odczytaj nowy poziom V2, objętość to różnica V = V2 - V1. Ciało musi być CAŁKOWICIE zanurzone, bez pęcherzyków powietrza, a menzurka stoi na stole i patrzysz na skalę prostopadle. Skala menzurki jest w mililitrach, a 1 ml = 1 cm3. JEDNOSTKI: masa w gramach i objętość w cm3 dają wynik w g/cm3, nie w kg/m3. Przelicznik: 1 g/cm3 = 1000 kg/m3. Przykład: m = 270 g, V = 100 cm3, ro = 2,7 g/cm3 = 2700 kg/m3, czyli aluminium.

Dla rodzica

Jak wytłumaczyć dziecku wyznaczanie gęstości?

Jak zmierzyć objętość czegoś, co nie jest kostką?

Metodą wyparcia wody, tą samą, którą legenda przypisuje Archimedesowi. Wlewamy wodę do kubka miarowego albo menzurki, zapisujemy poziom, wkładamy przedmiot i zapisujemy nowy poziom. Różnica to objętość przedmiotu. Przydaje się przy tym jedna informacja, która dzieciom często umyka: mililitr to dokładnie centymetr sześcienny, więc kuchenny kubek miarowy jest pełnoprawnym przyrządem pomiarowym.

Dlaczego przedmiot musi być CAŁY pod wodą?

Bo kawałek wystający nad lustro wody niczego nie wypycha i menzurka go nie policzy — wynik wyjdzie za mały, a po podzieleniu masy przez zaniżoną objętość gęstość wyjdzie za duża. Gdy poziom jest za niski, dolewamy wody albo bierzemy węższe naczynie. Ciało lżejsze od wody, na przykład korek albo drewno, trzeba docisnąć czymś cienkim pod powierzchnię.

Dziecko dobrze liczy, a ma źle jednostkę. Jak to uporządkować?

Jedną zasadą: jednostka musi pasować do tego, czym mierzyliśmy. Gramy i centymetry sześcienne dają g/cm³, kilogramy i metry sześcienne dają kg/m³. Przeliczenie między nimi to mnożenie albo dzielenie przez tysiąc: woda ma 1 g/cm³, czyli 1000 kg/m³. Najczęstszy błąd polega na zważeniu w gramach, odczytaniu objętości w centymetrach sześciennych i dopisaniu jednostki od kilogramów — wynik jest wtedy tysiąc razy obok.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Chcesz wyznaczyć gęstość nieregularnego kamyka. Jakie dwie wielkości musisz zmierzyć?

2

W menzurce było 60 cm³ wody. Po zanurzeniu śruby poziom podniósł się do 95 cm³. Jaka jest objętość śruby?

3

Bryłka ma masę 180 g, a jej objętość wyznaczono metodą wyparcia wody — poziomy w menzurce pokazuje rysunek. Ile wynosi gęstość bryłki?

4

Z pomiaru wyszła gęstość 8,9 g/cm³. Ile to w jednostce układu SI?

5

Uczeń zanurzył kamień tak, że jego czubek wystawał nad wodę. Jak wpłynie to na wynik?

Następny temat
Parcie i ciśnienie